مذهبی فرهنگی

ای‌ كسانی‌ كه‌ ایمان‌ آورده‌اید! در حال‌ مستی‌ به‌ نماز نزدیك‌ نشوید، تا بدانید چه‌ می‌گویید.4

‌            ‌مفهوم‌ آیه‌ این‌ نبود كه‌ در غیر حال‌ نماز، نوشیدن‌ شراب‌ مجاز است، بلكه‌ در پی‌ تحریم‌ تدریجی‌ و مرحله‌ به‌ مرحله‌ شراب‌ بود و به‌ عبارت‌ دیگر، آیه‌ نسبت‌ به‌ غیر حال‌ نماز سكوت‌ داشت‌ و صریحاً‌ چیزی‌ نمی‌گفت.

‌            ‌بالأ‌خره‌ بعد از آشنایی‌ مسلمانان‌ با احكام‌ اسلام‌ و آمادگی‌ فكری‌ آنان‌ برای‌ ریشه‌كن‌ كردن‌ این‌ مفسدة‌ بزرگ‌ اجتماعی، دستور نهایی‌ با صراحت‌ كامل‌ و بیان‌ قاطع، نازل‌ گردید:

ای‌ كسانی‌ كه‌ ایمان‌ آورده‌اید! شراب‌ و قمار و بت‌ها و تیرهای‌ قرعه، پلید و از عمل‌ شیطان‌اند. پس‌ از آن‌ها دوری‌ گزینید، باشد كه‌ رستگار شوید.5

نظریة‌ تشریع‌ تدریجی‌ حرمت‌ ربا

‌            ‌گروهی‌ از مفسران‌ و محققان‌ اقتصاد اسلامی، تحریم‌ ربا را همانند تحریم‌ شرابخواری‌ به‌ صورت‌ تدریجی‌ می‌دانند. این‌ افراد معتقدند: در عصر ظهور اسلام‌ در جزیرة‌العرب، رباخواری‌ چنان‌ گسترده‌ بود كه‌ امكان‌ تحریم‌ دفعی‌ آن‌ وجود نداشت، لذا خداوند متعال‌ با فرستادن‌ آیات‌ مختلف‌ از آغاز بعثت، ربا را مورد نكوهش‌ قرار داد و به‌ تدریج‌ زمینه‌ تحریم‌ قاطع‌ و فراگیر آن‌ را فراهم‌ نمود.

‌            ‌از بررسی‌ آثار نویسندگان‌ اسلامی‌ به‌ دست‌ می‌آید كه‌ نظریة‌ تدریجی‌ بودن‌ تحریم‌ ربا را نخست‌ استاد اسماعیل‌ خلیل‌ در سال‌ 1326 ق، ضمن‌ سلسله‌ درس‌هایی‌ كه‌ در قاهره‌ داشت، بیان‌ نمود. سپس‌ دكتر محمد عبدا در‌از آن‌ را در كنفرانسی‌ كه‌ به‌ سال‌ 1951 م‌ در پاریس‌ تشكیل‌ شده‌ بود، مطرح‌ ساخت‌ و در كتاب‌ الربا فی‌ نظرالقانون‌ الاسلامی‌ منتشر كرد6 و بعد از وی‌ دانشوران‌ زیادی‌ به‌ تبعیت‌ از او یا با تحقیق‌ مستقل، این‌ نظر را پذیرفتند.7 این‌ گروه‌ از علما گرچه‌ در جزئیات‌ مسئله‌ با هم‌ اختلاف‌ دارند (به‌ طوری‌ كه‌ بعضی‌ از آن‌ها مراحل‌ تشریع‌ را سه‌ مرحله، برخی‌ چهار مرحله‌ و برخی‌ پنج‌ مرحله‌ می‌دانند) لكن‌ همگی‌ بر این‌ باورند كه‌ تحریم‌ ربا همانند تحریم‌ شرابخواری‌ طی‌ مراحلی‌ به‌ تدریج‌ صورت‌ گرفت. نخست‌ به‌ صورت‌ موعظه‌ و نصیحت‌ بود، سپس‌ تحریم‌ جزئی‌ اعمال‌ گردید و سرانجام‌ به‌ شكل‌ قطعی‌ و كلی‌ تحریم‌ شد.

‌            ‌قبل‌ از اظهارنظر پیرامون‌ صحت‌ یا عدم‌ صحت‌ نظریة‌ تدریجی‌ بودن‌ تحریم‌ ربا، ابتدا مراحل‌ تشریع‌ حرمت‌ را مطابق‌ این‌ نظریه‌ مطرح‌ می‌كنیم، سپس‌ با تفسیر آیات‌ مربوطه، به‌ نقد و بررسی‌ این‌ نظریه‌ می‌پردازیم.

مراحل‌ تشریع‌ حرمت‌ ربا

‌            ‌چنان‌ كه‌ گذشت‌ قائلین‌ به‌ نظریة‌ تدریج، از جهت‌ كم‌ و كیف‌ مسئله‌ دیدگاه‌ واحدی‌ ندارند. در این‌ جا به‌ طرح‌ دیدگاه‌ پنج‌ مرحله‌ای‌ می‌پردازیم‌ كه‌ دیدگاه‌های‌ دیگر را نیز در بر دارد.

مرحله‌ نخست: تحریم‌ ربا برای‌ پیامبر6

‌            ‌برخی‌ از قائلین‌ به‌ نظریه‌ تدریج‌ معتقدند اولین‌ آیه‌ای‌ كه‌ در ارتباط‌ با ربا نازل‌ شده، آیة‌ ششم‌ سورة‌ مدثر است‌ كه‌ خطاب‌ به‌ پیامبر اكرم6 می‌فرماید:

وَ‌لاَ‌ تَمنُن‌ تَستَكثِرُ؛‌ ‌ منت‌ مگذار و فزونی‌ مطلب.

‌            ‌طبرسی‌ از ابی‌مسلم‌ نقل‌ می‌كند كه‌ این‌ آیه‌ بر نهی‌ از ربا دلالت‌ دارد و به‌ پیامبر می‌گوید: چیزی‌ را عطا نكن‌ در حالی‌ كه‌ بیش‌ از آن‌ چه‌ كه‌ داده‌ای‌ مطالبه‌ كنی.8 از نویسندگان‌ متأخر نیز دكتر عبداللطیف‌ مشهور گفته‌ است: این‌ آیه‌ اولین‌ اشاره‌ از طرف‌ خداوند متعال‌ در مورد تحریم‌ رباست‌ و او این‌ برداشت‌ را به‌ «ابن‌تیمیه» نسبت‌ می‌دهد و مد‌عی‌ است‌ كسی‌ جز وی‌ این‌ نكته‌ را متوجه‌ نشده‌ است.9

مرحله‌ دوم: ناپسند شمردن‌ رباخواری‌

‌            ‌اكثر قائلین‌ به‌ نظریه‌ تدریج‌ معتقدند: خداوند متعال‌ با فرستادن‌ آیه‌ 39 سورة‌ روم‌ اعلام‌ كرد كه‌ رباخواری‌ از دیدگاه‌ خداوند عملی‌ ناپسند و نامطلوب‌ است:

وَمَا آتَیتُم‌ مِن‌ رِباً‌ لِیَربُوَ‌ا فِی‌ أَموَ‌الِ‌ النَّاسِ‌ فَ‌لاَ‌ یَربُوا عِندَ‌ اللَّهِ‌ وَما آتَیتُم‌ مِن‌ زَكَاةٍ‌ تُرِیدُونَ‌ وَجهَ‌ اللَّهِ‌ فَأُولئَِ‌ هُمُ‌ المُضعِفُونَ؛‌      ‌ آن‌چه‌ به‌عنوان‌ ربا می‌پردازید تا در اموال‌ مردم‌ فزونی‌ یابد، نزد خدا فزونی‌ نخواهد یافت‌ و آن‌چه‌ را به‌ عنوان‌ زكات‌ می‌پردازید و تنها رضای‌ خدا را می‌طلبید (مایة‌ بركت‌ است، و) كسانی‌كه‌ چنین‌ می‌كنند دارای‌ پاداش‌ مضاعف‌اند.

‌            ‌این‌ آیه‌ اولین‌ هشداری‌ بود كه‌ از جانب‌ خداوند در مورد ربا برای‌ مردم‌ نازل‌ شد. در این‌ آیه‌ خداوند متعرض‌ حكم‌ تحریم‌ ربا نمی‌شود، بلكه‌ تنها می‌فرماید كه‌ ربا مورد پسند خدا نیست‌ و به‌ آن‌ پاداش‌ نمی‌دهد، به‌ خلاف‌ اموالی‌ كه‌ در راه‌ او به‌ عنوان‌ صدقه‌ داده‌ می‌شود كه‌ آن‌ها را بركت‌ می‌دهد. بدین‌ ترتیب‌ خدا ادعای‌ كسانی‌ را رد می‌كند كه‌ می‌گفتند: «ما با دادن‌ قرض‌ ربوی‌ به‌ نیازمندان‌ كمك‌ می‌كنیم‌ تا بتوانند مایحتاج‌ زندگی‌شان‌ را به‌ دست‌ آورند و از این‌ طریق‌ به‌ خدا نزدیك‌ می‌شویم».

مرحله‌ سوم: نقل‌ حكایت‌ عبرت‌آموز رباخواری‌ یهود

‌            ‌قائلین‌ به‌ نظریه‌ تدریج‌ معتقدند: خداوند متعال‌ در مرحله‌ بعد با نقل‌ داستان‌ رباخواری‌ یهود و این‌ كه‌ آنان‌ به‌ خاطر این‌ عمل‌ ناپسند هم‌ در دنیا جریمه‌ شدند و هم‌ در آخرت‌ عذابی‌ دردناك‌ در انتظارشان‌ هست، به‌ مسلمانان‌ هشدار داد كه‌ منتظر تشریع‌ چنین‌ حكمی‌ با چنین‌ پیامدهایی‌ باشند:

فَبِظُلمٍ‌ مِنَ‌ الَّذِینَ‌ هَادُوا حَرَّمنَا عَلَیهِم‌ طَیٍّبَاتٍ‌ أُحِلَّت‌ لَهُم‌ وَبِصَدٍّ‌هِم‌ عَن‌ سَبِیلِ‌ اللهِ‌ كَثِیراً‌  وَ‌أَخذِ‌هِمُ‌ الرٍّبَا وَقَد‌ نُهُوا عَنهُ‌ وَ‌أَكلِهِم‌ أَموَ‌الَ‌ النَّاسِ‌ بِ‌البَاطِلِ‌ وَ‌أَ‌عتَدنَا لِلكَافِرِینَ‌ مِنهُم‌ عَذَ‌اباً‌ أَلِیماً؛10‌            ‌ پس‌ به‌ سزای‌ ستمی‌ كه‌ از یهودیان‌ سر زد و به‌ سبب‌ آن‌ كه‌ (مردم‌ را) بسیار از راه‌ خدا باز داشتند، چیزهای‌ پاكیزه‌ای‌ را كه‌ بر آنان‌ حلال‌ شده‌ بود حرام‌ گردانیدیم، و (به‌ سبب) رباگرفتنشان‌ - با آن‌ كه‌ از آن‌ نهی‌ شده‌ بودند - و به‌ ناروا مال‌ مردم‌ خوردنشان. و ما برای‌ كافران‌ آنان‌ عذابی‌ دردناك‌ آماده‌ كرده‌ایم.

‌            ‌ظهور این‌ آیه‌ اگرچه‌ در ارتباط‌ با قوم‌ یهود است‌ لكن‌ قرار گرفتن‌ ربا در ردیف‌ جرایمی‌ چون‌ ظلم، بازداشتن‌ مردم‌ از راه‌ خدا و خوردن‌ اموال‌ مردم‌ به‌ ناحق‌ كه‌ حرمتشان‌ شدید و قطعی‌ است‌ و اختصاص‌ به‌ آیین‌ خاصی‌ ندارد، برای‌ مسلمانان‌ هشدار بود كه‌ به‌ زودی‌ ربا برای‌ آنان‌ نیز تحریم‌ خواهد شد.

مرحله‌ چهارم: تحریم‌ ربای‌ فاحش‌

‌            ‌به‌ اعتقاد قائلین‌ به‌ نظریه‌ تدریج، خداوند متعال‌ در این‌ مرحله‌ با فرستادن‌ آیاتی‌ از قرآن، نوع‌ خاصی‌ از ربا یعنی‌ ربای‌ فاحش‌ را برای‌ مسلمانان‌ تحریم‌ كرد و فرمود:

یَاأَیُّهَا الَّذِینَ‌ آمَنُوا لاَ‌ تَأكُلُوا الرٍّبَا أَضعَافاً‌ مُضَاعَفَةً‌ وَ‌اتَّقُوا اللهَ‌ لَعَلَّكُم‌ تُفلِحُونَ‌  وَ‌اتَّقُوا النَّارَ‌ الَّتِی‌ أُ‌عِدَّت‌ لِلكَافِرِینَ؛11‌     ‌ ای‌كسانی‌ ایمان‌ آورده‌اید، ربا را چندین‌ برابر مخورید و از خدا پروا كنید، باشد كه‌ رستگار شوید، و از آتشی‌ كه‌ برای‌ كافران‌ آماده‌ شده‌ است‌ بترسید.

‌            ‌همان‌طوركه‌ در تحریم‌ تدریجی‌ شرابخوری، در مرحله‌ سوم‌ بعضی‌ از مصادیق‌ شرابخوری‌ تحریم‌ شد، در این‌ مرحله‌ از تحریم‌ ربا نیز مصادیق‌ خاصی‌ از رباخواری، مصادیقی‌ كه‌ در آن‌ها ربا به‌ چند برابر اصل‌ بدهی‌ می‌رسد (ربای‌ فاحش‌ و نرخ‌ بهره‌های‌ بالا) برای‌ مسلمانان‌ تحریم‌ شد.

مرحله‌ پنجم: تحریم‌ قاطع‌ و كلی‌ ربا

‌            ‌در این‌ مرحله‌ خداوند با فرستادن‌ آیاتی‌ دیگر، به‌ صورت‌ قاطع، روشن‌ و كلی‌ هر نوع‌ رباخواری‌ را ممنوع‌ كرد و آن‌ را از مصادیق‌ پیكار با خدا و رسول‌ خدا قلمداد نمود:

الَّذِینَ‌ یَأكُلُونَ‌ الرٍّبَا لاَ‌ یَقُومُونَ‌ اًِ‌لاَّ‌ كَمَا یَقُومُ‌ الَّذِ‌ی‌ یَتَخَبَّطُهُ‌ الشَّیطَانُ‌ مِنَ‌ المَسٍّ‌ ذلَِ‌ بِأَنَّهُم‌ قَالُوا اًِنَّمَا البَیعُ‌ مِثلُ‌ الرٍّبَا وَ‌أَحَلَّ‌ اللهُ‌ البَیعَ‌ وَحَرَّمَ‌ الرٍّبَا فَمَن‌ جَأَهُ‌ مَو‌عِظَةٌ‌ مِن‌ رَبٍّهِ‌ فَانتَهَی‌ فَلَهُ‌ مَا سَلَفَ‌ وَ‌أَمرُهُ‌ اًِلَی‌ اللهِ‌ وَمَن‌ عَادَ‌ فَأُولئَِ‌ أَصحَابُ‌ النَّارِ‌ هُم‌ فِیهَا خَالِدُونَ‌  یَمحَقُ‌ اللهُ‌ الرٍّبَا وَیُربِی‌ الصَّدَقَاتِ‌ وَ‌اللهُ‌ لاَ‌ یُحِبُّ‌ كُلَّ‌ كَفَّارٍ‌ أَثِیمٍ‌  ... یَا أَیُّهَا الَّذِینَ‌ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ‌ وَذَرُوا مَا بَقِیَ‌ مِنَ‌ الرٍّبَا اًِن‌ كُنتُم‌ مُؤمِنِینَ‌  فَاًِن‌ لَم‌ تَفعَلُوا فَأذَنُوا بِحَربٍ‌ مِنَ‌ اللهِ‌ وَرَسُولِهِ‌ وَ‌اًِن‌ تُبتُم‌ فَلَكُم‌ رُؤ‌وسُ‌ أَموَ‌الِكُم‌ لاَ‌ تَظلِمُونَ‌ وَ‌لاَ‌ تُظلَمُونَ؛12‌            ‌ كسانی‌كه‌ ربا می‌خورند، برنمی‌خیزند مگر مانند برخاستن‌ كسی‌ كه‌ شیطان‌ بر اثر تماس، آشفته‌اش‌ كرده‌ است. این‌ بدان‌ سبب‌ است‌ كه‌ آنان‌ گفتند، داد و ستد مانند رباست، و حال‌ آن‌ كه‌ خدا داد و ستد را حلال‌ و ربا را حرام‌ گردانیده‌ است. پس، هر كس، اندرزی‌ از جانب‌ پروردگارش‌ بدو رسید و (از رباخواری) باز ایستاد، آن‌ چه‌ گذشته، از آنِ‌ اوست، و كارش‌ به‌ خدا واگذار می‌شود، و كسانی‌ كه‌ (به‌ رباخواری) بازگردند، آنان‌ اهل‌ آتش‌اند و در آن‌ ماندگار خواهند بود. خدا از (بركت) ربا می‌كاهد و بر صدقات‌ می‌افزاید و خداوند هیچ‌ ناسپاس‌ گناه‌كاری‌ را دوست‌ نمی‌دارد. ... ای‌ كسانی‌ كه‌ ایمان‌ آورده‌اید از خدا پروا كنید، و اگر مؤ‌منید، آن‌ چه‌ از ربا باقی‌ مانده‌ است‌ واگذارید و اگر (چنین) نكردید، بدانید به‌ جنگ‌ با خدا و فرستادة‌ وی، برخاسته‌اید و اگر توبه‌ كنید، سرمایه‌های‌ شما از آنِ‌ خودتان‌ است، نه‌ ستم‌ می‌كنید و نه‌ ستم‌ می‌بینید.

‌            ‌چنان‌كه‌ از آیات‌ فوق‌ بر می‌آید، در این‌ مرحله‌ هر ربایی، چه‌ فاحش‌ و چه‌ غیرفاحش، به‌ صورت‌ قاطع‌ و روشن‌ تحریم‌ شد و رباخواران‌ به‌ انواع‌ گرفتاری‌های‌ دنیوی‌ و اخروی‌ تهدید شدند.

‌            ‌بدین‌ ترتیب، خداوند از همان‌ آغاز بعثت‌ متناسب‌ با شرایط‌ روحی‌ و اجتماعی‌ امت‌ اسلامی، با فرستادن‌ آیات‌ مختلف، زمینه‌ را برای‌ مبارزه‌ با پدیدة‌ شوم‌ رباخواری‌ كه‌ شبه‌ جزیره‌ عربستان‌ را فراگرفته‌ بود فراهم‌ نمود و در سال‌های‌ آخر عمر شریف‌ پیامبر6، با فرستادن‌ آیات‌ صریح‌ و قاطع‌ سورة‌ بقره، رباخواری‌ را از جامعه‌ اسلامی‌ ریشه‌كن‌ كرد؛ به‌ طوری‌ كه‌ تا صد سال‌ اخیر و رواج‌ بانكداری‌ ربوی‌ و نفوذ نظام‌ سرمایه‌داری‌ در كشورهای‌ اسلامی، ربا و رباخواری‌ از معاصی‌ بزرگ‌ به‌ حساب‌ می‌آمد و كم‌تر كسی‌ جرئت‌ نزدیك‌ شدن‌ به‌ آن‌ را داشت.

آثار و نتایج‌ نظریة‌ تدریج‌

‌            ‌هر نظریة‌ علمی، گذشته‌ از بحث‌ علمی‌ كه‌ در حد‌ خود برای‌ اندیشوران‌ مطلوب‌ است، معمولاً‌ آثار و نتایج‌ نظری‌ و كاربردی‌ به‌ همراه‌ دارد. نظریة‌ تدریجی‌بودن‌ تحریم‌ ربا نیز علاوه‌بر جهات‌ علمی‌ از حیث‌ نظری‌ و كاربردی‌ دو ثمرة‌ مهم‌ همراه‌ دارد.

الف‌ - ثمرة‌ نظری‌ نظریه‌ تدریج‌

‌            ‌بعد از رنسانس‌ و فروپاشی‌ حاكمیت‌ كلیسا بر كشورهای‌ اروپایی، تفسیرهای‌ جدیدی‌ از متون‌ دینی‌ و تعالیم‌ حضرت‌ مسیح‌ ارائه‌ شد كه‌ تفسیر جدید ربا، از آن‌ موارد است. تا عصر روشنگری، علمای‌ مسیحیت‌ همانند علمای‌ اسلام، هر نوع‌ زیاده‌ در مقابل‌ قرض‌ را ربا و حرام‌ می‌دانستند ولی‌ از آن‌ تاریخ‌ به‌ بعد، به‌ تدریج‌ این‌ فكر مطرح‌ شد كه‌ بین‌ ربا و بهرة‌ عادلانه‌ فرق‌ هست‌ و ربا اختصاص‌ به‌ مواردی‌ دارد كه‌ بهرة‌ قرض، فاحش‌ و غیرمتعارف‌ باشد.

‌            ‌بعد از گسترش‌ روابط‌ مسلمانان‌ با اروپا و نفوذ تدریجی‌ نظام‌ سرمایه‌داری‌ در كشورهای‌ اسلامی‌ و تأسیس‌ بانك‌های‌ غربی‌ در این‌ كشورها، زمینه‌ طرح‌ این‌ شبهه‌ به‌ وجود آمد كه: «در اسلام‌ نیز مانند مسیحیت‌ تنها بهره‌های‌ فاحش‌ و غیرعادلانه‌ حرام‌ است». پیرو همین‌ فكر در اواخر قرن‌ نوزدهم، مباحثات‌ زیادی‌ بین‌ دولت‌ عثمانی‌ و صاحبان‌ بانك‌ها و مؤ‌سسات‌ پولی‌ از یك‌ طرف‌ و علمای‌ آن‌ كشور از طرف‌ دیگر، دربارة‌ ربا و بهره‌ مطرح‌ شد و در نهایت‌ كار به‌ آن‌جا كشید كه‌ جمعی‌ از علمای‌ اهل‌ سنت‌ به‌ حلال‌ بودن‌ بهره‌های‌ كم، حكم‌ دادند و در بیانیه‌ای‌ در دهم‌ شوال‌ 1328 ق‌ اعلام‌ نمودند:

مشایخ‌ اسلام‌ مقرر داشته‌اند كه‌ اموال‌ ودیعه‌ گذاشته‌ شده‌ در بانك، یا اموال‌ قرض‌ گرفته‌ شده‌ و برگردانده‌ شده‌ و مبالغی‌ كه‌ از بانك‌ گرفته‌ می‌شود یا به‌ هر صورتی‌ در آن‌جا می‌ماند، تا موقعی‌ كه‌ با بهره‌های‌ اندك‌ باشد حلال‌ است.13

‌            ‌یكی‌ از مستندات‌ این‌ گروه‌ بر این‌ ادعا، آیة‌ 130 آل‌ عمران‌ می‌باشد؛ برای‌ مثال، شیخ‌ عبدالعزیز جاویش‌ از علمای‌ الازهر مصر در این‌باره‌ می‌گوید: طبق‌ آیة‌ شریفة‌ «یَاأَیُّهَا الَّذِینَ‌ آمَنُوا لاَ‌ تَأكُلُوا الرٍّبَا أَضعَافاً‌ مُضَاعَفَةً» خداوند متعال‌ مطلق‌ ربا را حرام‌ نكرد، بلكه‌ آن‌ ربایی‌ را حرام‌ نمود كه‌ وصف‌ «أَضعَافاً‌ مُضَاعَفَةً» داشته‌ باشد؛ یعنی‌ بهرة‌ آن‌ چند برابر اصل‌ بدهی‌ گردد.14 بعد از جاویش، افراد بسیاری‌ جهت‌ تجویز بهره‌های‌ اندك‌ به‌ این‌ آیه‌ استناد كردند؛ به‌ طوری‌ كه‌ امروزه‌ در قانون‌ مدنی‌ اكثر كشورهای‌ عربی، نرخ‌ بهره‌های‌ كم، ربا تلقی‌ نشده‌ است.15

‌            ‌یكی‌ از نقاط‌ مثبت‌ نظریه‌ تدریج‌ این‌ بود كه‌ قائلین‌ آن‌ نظریه‌ با منطقی‌ روشن‌ در مقابل‌ شبهه‌ مذكور ایستادند و گفتند: در مسائلی‌ كه‌ قرآن‌ به‌ صورت‌ تدریجی‌ مطرح‌ كرده‌ است، نمی‌توان‌ به‌ مراحل‌ متوسط‌ استناد كرد، بلكه‌ بایستی‌ به‌ مرحلة‌ نهایی‌ و آیات‌ نازله‌ در آخرین‌ مرحله‌ استدلال‌ نمود. پس‌ همان‌طوركه‌ نمی‌توان‌ به‌ آیات‌ مرحله‌ سوم‌ شرابخواری‌ استناد كرد و حرمت‌ شرابخواری‌ را به‌ شرابخواری‌ موقع‌ نماز منحصر نمود، در مسئله‌ تحریم‌ ربا نیز نمی‌توان‌ به‌ آیات‌ سورة‌ آل‌ عمران‌ استدلال‌ نمود؛ بلكه‌ بایستی‌ به‌ آیات‌ سورة‌ بقره‌ كه‌ در آخرین‌ مرحله‌ به‌ صورت‌ قطعی‌ و كلی‌ ربا را تحریم‌ می‌كنند، استناد كرد.

ب‌ - ثمرة‌ كاربردی‌ نظریة‌ تدریج‌

‌            ‌مطابق‌ استدلال‌ قائلین‌ به‌ نظریة‌ تدریج، از آن‌ جا كه‌ عمل‌ رباخواری‌ گسترش‌ فوق‌العاده‌ای‌ در جزیرة‌العرب‌ آن‌ روز داشت‌ و امكان‌ مبارزه‌ دفعی‌ و قاطع‌ نبود، خداوند متعال‌ با فرستادن‌ آیات‌ مختلف‌ در مراحل‌ چهار یا پنج‌گانه، با این‌ عمل‌ ناپسند، به‌ مبارزه‌ پرداخت‌ و در نهایت‌ در سال‌های‌ واپسین‌ عمر پیامبر اكرم6 به‌ تحریم‌ كلی‌ و قاطع‌ اقدام‌ نمود. از این‌ شیوة‌ برخورد، استفاده‌ می‌كنیم‌ كه‌ اگر امروزه‌ جامعه‌ای‌ از جهت‌ ابتلا و گسترش‌ معاملات‌ ربوی‌ شرایط‌ عصر نبوی‌ را داشت، باید در مبارزه‌ با رباخواری‌ روش‌ تدریج‌ را در پیش‌ گیرد و از آن‌ جا كه‌ غالب‌ كشورهای‌ اسلامی‌ امروزه‌ در سطح‌ وسیعی‌ از جهت‌ بازارهای‌ مالی‌ و نظام‌ بانكی‌ به‌ معاملات‌ ربوی‌ مبتلا هستند، نمی‌توان‌ تحول‌ دفعی‌ و تغییر قاطع‌ را انتظار داشت، بلكه‌ علمای‌ اسلام‌ و متولیان‌ امر باید با تبلیغ‌ و موعظه‌ و اتخاذ تدابیر لازم، زمینه‌ را برای‌ مبارزه‌ تدریجی‌ و حذف‌ كامل‌ ربا فراهم‌ كنند.

نقد و بررسی‌ نظریه‌ تدریج‌

‌            ‌برای‌ ارزیابی‌ علمی‌ نظریة‌ تدریج، آیات‌ مراحل‌ پنج‌گانه‌ را از جهت‌ زمان‌ نزول‌ و محتوا مورد بررسی‌ قرار می‌دهیم‌ و در این‌ بررسی‌ تنها به‌ مطالبی‌ می‌پردازیم‌ كه‌ در تأیید و یا رد‌ نظریه‌ فوق‌ دخالت‌ دارد.

بررسی‌ مرحله‌ نخست‌ (سوره‌ مدثر، آیه‌ 6)

‌            ‌برای‌ بررسی‌ دقیق‌ آیه‌ مرحله‌ نخست‌ لازم‌ است‌ آیات‌ قبل‌ از آن، مورد توجه‌ قرار گیرد.

یَا أَیُّهَا  المُدَّثٍّرُ‌  قُم‌ فَأَنذِر‌  وَرَبََّ‌ فَكَبٍّر‌  وَثِیَابََ‌ فَطَهٍّر‌  وَ‌الرُّجزَ‌ فَاهجُر‌  وَ‌لاَ‌ تَمنُن‌ تَستَكثِرُ‌ وَلِرَبٍَّ‌ فَاصبِر؛16‌         ‌ ای‌ كشیده‌ ردای‌ شب‌ بر سر، برخیز و بترسان. و پروردگار خود را بزرگ‌ دار. و لباس‌ خویش‌ را پاك‌ كن. و از پلیدی‌ دور شو. و منت‌ مگذار و فزونی‌ مطلب. و برای‌ پروردگارت‌ شكیبایی‌ كن.

زمان‌ و شأن‌ نزول‌

‌            ‌این‌ سوره‌ جزء اولین‌ سوره‌هایی‌ است‌ كه‌ بر پیامبر اكرم6 نازل‌ شده‌ است؛ به‌طوری‌كه‌ گفته‌اند: اولین‌ آیاتی‌ كه‌ بر پیامبر خدا6 نازل‌ شد، هفت‌ آیه‌ نخست‌ این‌ سوره‌ بود و نیز گفته‌اند: بعد از سورة‌ علق‌ این‌ها اولین‌ آیات‌ بود و به‌ باور برخی، اولین‌ آیاتی‌ كه‌ بعد از علنی‌ شدن‌ دعوت‌ اسلام‌ نازل‌ شد، این‌ هفت‌ آیه‌ است.17

ارسال به