مذهبی فرهنگی

پرسش :

در مورد شرح دعای كمیل توضیح دهید؟

پاسخ :

یكی از سرمایه های گران قدر و بی مانند در فرهنگ شیعه، برای راه یابی انسانها به كمال واقعی، دعا و راز و نیاز است كه از زبان پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ و ائمه اطهار ـ علیهم السّلام ـ نقل شده است. دعای كمیل از شور انگیزترین و پر محتواترین معارف اسلامی است كه حضرت خضر آن دعا را به امیر المومنین ـ علیه السّلام ـ داده و آن حضرت به كمیل بن زیاد نخعی تعلیم نمودند. در این دعا بهترین روش برای تربیت فرد و جامعه بیان شده است. و در عظمت سند این دعا همین بس كه علمای رجال وقتی به كمیل می رسند می گویند:
كمیل كسی است كه دعای پرمحتوای معارف اسلامی از او مشهور است و از زبان حضرت علی ـ علیه السّلام ـ نقل شده است.[1]
سید بن طاووس می گوید:
كمیل روایت می كند كه روزی با مولای خود امیر المومنین ـ علیه السّلام ـ بودیم و درباره شب نیمه شعبان سخن به میان آمد، حضرت فرمودند: هر كس این شب را احیا كند و دعای حضرت خضر (كمیل) را در این شب بخواند، البته دعای او مستجاب می گردد. وقتی حضرت به منزل برگشت، به خدمت آن حضرت رفته و در خواست آموزش دعای خضر كردم.
حضرت فرمود: ای كمیل این دعا را حفظ نما، در هر شب جمعه یا در هر ماه و یا در هر سالی یك مرتبه آن را بخوان، تا از شر دشمنان در امان بمانی، روزیِ تو فراوان گشته و گناهانت آمرزیده شود.[2]
معارف و معانی دعای كمیل، والاتر از آن است كه در این مختصر بگنجد. برای همین فقط به چند محور اساسی آن اشاره می شود:
الف: شناخت الهی: امیر المومنین ـ علیه السّلام ـ در ضمن نیایش، صفات برجسته خداوند متعال را بیان می دارند از جمله:
رحمت خدا همه عالم را گرفته است، حركت جهان و قدرت موجودات همه از خداست و دیگران از خود قدرتی ندارند، همه چیز در مقابل خداوند فروتن هستند زیرا كه او خالق، مدیر و مدبر است، عزت داشتن در دنیا به پست و مقام نیست، بلكه همه عزت ها از خداوند است كه مولا می فرماید: «و بعزتك التی لا یقوم لها شیء».
همه غیر از خدا فنا شدنی و آنچه ازلی و ابدی است، خداست. پس انسان باید دل به نعمتی ببندد كه ماندگار باشد و آن در حركت به سوی خدا و رسیدن به كمال و نعمت های اخروی است. همه روشنائی های دنیا از نور خداست یعنی خدا نور است و غیر او ظهورات آن نور. از آنجا كه بشر همواره سعی دارد از تاریكی فرار كند و به سوی روشنائی كه آرامش و آسایش را همراه دارد گام بردارد، حضرت علی ـ علیه السّلام ـ این انسان مشتاق به نور را راهنمائی كرده و می فرماید: از تو درخواست می كنم به نورت كه همه چیز به سبب آن روشن می شود.
دیگر این كه خداوند بخشنده است و غیر از او، كسی گناهان بنده را نمی بخشد پس نباید به سوی غیر خدا تمایل پیدا كرد.
ب: شناخت خود: انسان از خود شناسی به خدا شناسی می رسد یعنی وقتی خود را ضعیف دید و گفت: خدایا به ضعف جسمم رحم كن، به فكر می افتد كه او را یك قدرت قوی آفریده است، پس امیر المومنین ـ علیه السّلام ـ به ما می آموزد كه اولاً: ضعیف هستیم، ثانیاً: نمی توانیم از سلطه و حكومت الهی فرار كنیم و همیشه تحت قدرت خدائیم.
امیر المومنین به انسانها می آموزد كه گرفتاری های این دنیا كه گاهی انسان را زمین گیر می كند خیلی كمتر و قابل تحمل تر است از بلاهای آخرت و لذا انسانی كه تحمل بلا و گرفتاری این دنیا را ندارد، خود را نباید از مسیر الهی دور نگه دارد و بداند كه گرفتاری آخرت همیشگی و سخت است.
ج: شناخت آداب دعا: انسانها برای رسیدن به خواسته هایشان راهكار مناسبی را اختیار می كنند تا با شكست مواجه نشوند و حضرت امیر ـ علیه السّلام ـ در این دعا، راهكار مناسب برای رسیدن به هدف عالی را چنین بیان می دارد:
اللهم اغفرلی: خدایا گناهان مرا ببخش. پس راه اول: توبه و استغفار است، راه دوم: شفیع قرار دادن خداست، یعنی خدایا مرا به غیر خودت وامگذار و خود دستم را بگیر. راه سوم: درخواست فروتنانه و با ادب است، یعنی خود را كوچك بداند و بگوید خدایا من از تو درخواست می كنم مانند درخواست كننده ای كه ذلیل و خوار و ندار است، سوال كسی كه گرفتار شده است و حاجت مند است.
دیگر این كه عیب دیگران را بپوشاند تا خدا هم آبروی او را حفظ كند، چرا كه باید چیزی را كه بر خود می خواهیم برای دیگران هم بخواهیم و انسان باید مواظب باشد دنیا او را مغرور نكند. و گرنه انسان مغرور خود را كوچك نمی كند و از خدا عذر خواهی نمی كند.
آداب دیگر دعا در كلام امیر المومنین ـ علیه السّلام ـ، امیدوار به رحمت خدا بودن و گریه كردن است كه می فرماید: رحم كند به كسی كه غیر از گریه سلاحی ندارد. پیروی از احكام الهی و مخالفت با هوای نفس، حسن ظن به خدا داشتن و صلوات و سلام فرستادن بر پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ و ائمه معصومین ـ علیهم السّلام ـ است.
د: شناخت وسیله: برای رسیدن به مقصود، باید از وسیله خوب استفاده كرد. حضرت علی ـ علیه السّلام ـ در این دعای شریف، یاد خدا بودن، كرم و بخشش الهی، خود دعا كردن و... را بهترین وسیله برای رسیدن به سعادت دنیا و آخرت معرفی می كنند.
هـ : آثار این شناخت: انسان ها بعد از طی این مراحل در این دنیا آثاری را مشاهده می كنند كه امیر المومنین ـ علیه السّلام ـ آن را چنین بیان می دارد:
تبدیل كردن گناهان بنده به حسنه و ثواب، بوجود آوردن طعم شیرین عبادت در دل دعا كننده، این كه ذكرت را به من الهام كنی و توفیق شكر گذاری به من عطا نمایی. «و ان توزعنی شكرك» و آثار فراوان دیگر.
در پایان، یادآوری این نكته لازم است كه این نوشته قطره ای است از دریای معارف دعای كمیل كه باید با تفكر در كلمه كلمة این دعا به عمق این دریای بی كران نزدیك شد. و بركاتش را در این دنیا و در آخرت مشاهده نمود تا به سعادت رسید كه حضرت فرمود:
خدایا به عزت خویش قسمت می دهم در همه احوال برای من مهربان باش و در همه امور با من به عطوفت رفتار نما چرا كه من غیر از تو كسی را ندارم تا بخواهم مشكلاتم را حل كنم و...[3]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. كلباسی، محمد رضا، انیس اللیل در شرح دعای كمیل، قم، نشر روح، سوم، 1362 ه.ش.
2. زمردیان، احمد، علی و كمیل، تهران، امیر كبیر، 1361 ه.ش.
3. انصاریان، حسین، شرح دعای كمیل.
4. جعفر بن محمد باقر، اسرار العارضین.

[1] . ر.ک: رازی، منتخب الدین علی، الفهرست، قم، كتابخانة مرعشی نجفی، 1366، ص199؛ جابلغی، علی اصغر، طرائف المقال، قم، مكتبة مرعشی نجفی، چاپ اول، 1410 هـ .ق، ج2، ص71.
[2] . ابن طاوس، علی بن موسی، الاقبال الاعمال، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 1367 هـ .ش، ج1، ص709؛ كفعمی، ابراهیم، البلد الامین، ص188.
[3] . دعای كمیل، و كُن اللهمّ بعزتّك لی فی كلِ الاحوالِ رؤفا و علیّ فی جمیع الامور عطوفا و...

ارسال به