مذهبی فرهنگی

خاندان علی بن مهزیار

با توجه به افتخارات علی بن مهزیار که همه منابع معتبر از آن یاد کرده و سخن گفته اند یکی دیگر از افتخارات وی برادرش « ابراهیم بن مهزیار اهوازی است شهرت او بیشتر و از اودر منابع یاد کرده اند شیخ طوسی دررجال خود در مفاخر اسلام آورده که او را از اصحاب امام جواد (ع) دانسته اندودر رجال دیگر از اصحاب امام هادی (ع) شمارده اند.
برادرش ابراهیم بن مهزیار افتخاردیگری دارد که نمیباید در شرح حال وی ناگفته بماند وآن عبارت از فرزندی دانشمند و برومند است که تقریباً از بسیاری از افتخارات پدر برخوردار بوده است .
شیخ طوسی در رجال خود محمد بن علی فرزند اورا اصحاب امام هادی (ع) دانسته اند میگوید: او دانشمندی موفق است ما مقانی می نویسد : وی از سفرای امام زمان ( عج ) بوده است و محمد بن علی بن مهزیار از سفرا و نمایندگان امام زمان ( عج) است که معتقدین به امامت امام حسن عسگری ( ع) شکی در سفارت و نمایندگی آنها نداشتند . توقیعی از امام زمان ( عج) به نوشته طبرسی در احتجاج نقل میشود که در آن نوشته بود «محمد بن علی بن مهزیار اهوازی خداوند او را اصلاح گرداند و تردیدش را برطرف ساخت » این نشان دهنده آن است که فرزندی به اسم محمد بن علی بن مهزیار داشته است . لازم به ذکر است گفته میشود علی بن مهزیار پسر دیگری به نام حسن داشته که او هم از محدثین بوده است .محمد پسر حسن نیز از علما اهل حدیث میباشد علی دوانی در مفاخر اسلام به تفصیل نقل نموده او از ابو غالب زراری دانشمند بلند آوازه ی ما در رساله معروفش چنین نقل کرده« حدیث کرد برای من محمد بن حسن بن علی بن مهزیار از پدرش حسن و عمویش داود بن مهزیار از حماد بن عیسی خاندان علی بن مهزیار را چنین حدیث نموده است.

1- ابراهیم بن مهزیار
2- داود بن مهزیار
3- محمد بن علی بن مهزی
4- حسن بن علی بن مهزیار
5- محمد بن حسن بن علی بن مهزیار
6- محمد بن ابراهیم بن مهزیار
اینها همه از بزرگان و علما و فقها و مردان خدائی بودند که از وکلای امام جواد (ع) و حضرت هادی
( ع) و حضرت امام حسن عسگری (ع) و امام زمان (عج) بوده اند .


تألیفات و آثار علی بن مهزیار :

علی بن مهزیار اهوازی دانشمندی موثق است اوسی و سه کتاب که سی تای آن چون کتب حسین بن سعید از فضلای اسلام است و زاید بر آن این کتابها است: کتاب القران الانبیاء، الخصال , البشارات , الوضو , الصلوه , الحج , المثالب وفات ابوذر رحمه ا... , حدیث الاشعریه , توضیح داده شده است که , ابن شهر اشوب کتاب علی بن مهزیار را زاید بر کتابهای حسین بن سعید ده کتاب میشمارد آورده است کتابهای الوضوء , الصلوه , حج مکاسب , بشارات , جزو کتب حسین بن سعید بوده که علی بن مهزیار به نام و سبک این پنج کتاب به گفته ی شیخ طوسی پنج کتاب مفصل تری تالیف کرده است .به نقل از شیخ طوسی کتب اضافی علی بن مهزیار نسبت به حسین بن سعید شش کتاب بوده است علی دوانی در اثر خود آورده است نجاشی نیز سه کتاب اضافه دارد و آن کتاب القائم , کتاب النوادر , رسائل علی بن اسباط است .در سخن ابن شهر اشوب هم دو کتاب دیگر بود که در گفتار شیخ طوسی و نجاشی به گفته ی علی دوانی وجود نداشت و آن دو کتاب الخصال و حدیث الاشعریه است بنابراین علی بن مهزیار جمعا10 کتاب زاید بر کتب حسین بن سعید دارد و او جمعا دارای40 کتاب است . با توجه به آثار علی دوانی و شیخ طوسی و ابوالعباس نجاشی و ابن اشوب و مازندرانی (( تالیفات و آثار علی بن مهزیار تقریبا به40 جلد کتاب می رسد و یکایک آنها رادر کتب چنین ثبت نموده اند که به شرح ذیل ارائه میگردد .

کتاب الشهادت کتاب الخمس
کتاب الصلوه کتاب فضایل المومنین
کتاب الزکوه کتاب الملاحم
کتاب الصوم کتاب التقیه
کتاب الحج کتاب الصید و الذبایح
کتاب الجود کتاب الذهد
کتاب الدیات کتاب الاشربه
کتاب العتق و التدبیر کتاب النذر و الایمان و الکفارات
کتاب التجارات کتاب الحروف
کتاب المکاسب کتاب القائم
کتاب التفسیر کتاب البشارات
کتاب القضایی کتاب الانبیاء
کتاب المثالث کتاب النوادر
کتاب الدعا کتاب الوفات ابوذر
کتاب المروه کتاب سلمان فارسی
کتاب المزار کتاب الخصال
کتاب الردعلی الغلا کتاب الحدیث اشعریه
کتاب الوصایا کتاب رسایل علی بن اسباط
کتاب المواریث کتاب حدیث بدر
کتاب الوضو کتاب الطلاق



مناظره علی بن مهزیار با علی بن اسباط

از موارد قابل توجه در مورد علی بن مهزیار میتوان به مناظرات علمی او با پیروان مذاهب مختلف اشاره کرد که در جای خودجهت پی بردن به مقام علمی و معنوی او قابل تأمل است در ذیل به یکی از این موارد اشاره شده است . نجاشی در اثر خود آورده علی بن اسباط مذهب فطحی داشته روزی علی بن مهزیار با علی بن اسباط مناظره ی در مورد مذهب فطحی انجام داده اند بعد از بحث و گفتگو میان دو طرف و در پایان بحث خود که به نتیجه ای نمی رسند به امام محمد تقی
(ع) مراجعه نموده اند در نتیجه با حمایت امام تقی (ع) علی بن اسباط از دین و عقیده ی خویش برگشت و مذهب فطحی را ترک گفت » و از آن پس علی بن اسباط نیز به جرگه ی علمای شیعه پیوست . قبلا ً از امام رضا ( ع) روایت کرده بود و از موثق ترین مردم و صادق ترین آنها درلهجه بود کتابهای الدلائل و التفسیر المزار و کتاب النوادر از اوست


شاگردان علی بن مهزیار

اسامی شاگردان علی بن مهزیار که از اصحاب ائمه نیز بوده اند به شرح ذیل عنوان میگردند
1- ابوعبدا... برقی
2- برادرش ابراهیم بن مهزیار
3-ابراهیم بن هاشم قمی
4- احمد بن ابی الحسین
5- احمد بن محمد بن عیسی
6- پسرش حسن بن علی بن مهزیار
7- حسن بن عبدا...
8- حسن بن علی کوفی
9- حسین بن اسحاق
10- سهل بن زیاد
11- صالح بن نابی بن ابی حماد
12-0 عباس بن اسحاق
13- عبدا...بن عامر
14- عبدا... بن محمد بن عیسی
15- علی بن حسین عمرو
16- عیسی بن ایوب
17- محمدبن عبدالجبار
18- محمد بن ایوب
19- هیثم بن ابی مسروق فهدی
20- محمد بن عیسی بن عبید


استادان علی بن مهزیار

از استادان علی بن مهزیار که در تعلیم و تربیت نقش بسزائی داشته اند این چنین نام میبرند


عبدا... بن یحیی ابو داود مشرق
عثمان بن عیسی ابو علی بن راشد
علی بن اسماعیل مبثمی محمد بن ابی عمیره علی بن فضال
علی بن حدید ایان بن عثمان
علی بن محمد ابراهیم بن عبدا...
عمرو بن ابراهیم ابراهیم بن محمد همدانی
عمرو بن عثمان احمد بن اسحاق ابهری
فضاله بن ایوب احمد بن حمزه
فضل بن یونس احمد بن محمد بن ابی نصر
قاسم بن عمر اسحاق بن ابراهیم
قاسم بن محمد اسماعیل بن سهل
حمد بن ابراهیم حضینی ابوب بن نوح
محمد بن اسماعیل بن بزیع بکر بن صالح
محمد بن حسن اشعری جعفر بن محمد هاشمی
محمد بن حسن قمی اسماعیل بن همام
محمد بن رجاء خیاط حسن بن علی بن عثمان
محمدبن عبدالحمید حسن بن علی بن فضال
محمد بن عبدا... بن مروان حسن بن فضل
محمد بن یحیی خزار حسن بن محبوب
مخلد بن موسی حسین بن شبار
موسی بن قاسم حسین بن سعید اهواز
نصر بن سوید حماد بن عیسی
یحیی بن ابی عمران همدانی صفوان بن یحیی
محمد بن راشد عبدالعزیز مهتدی

در مجموع از 55 استاد بزرگ كه همگی از بزرگان دین وادب واصحاب ائمه بوده اند نام برده می شود كه در تعلیم وتربیت علی بن مهزیار تلاش نموده اند.



توقیعات حضرت جواد ( ع) به علی بن مهزیار :

توقیعاتی که برای شیعیان بیرون آمده و در بین شیعیان در باب علی بن مهزیار انتشار یافته به جز خیر و خوبی چیز دیگری در بر نداشته ابوالحسن علی بن مهزیار اهوازی دورقی الاصل جلالت شأن و عظمت قدرش زیاده از آن است که ذکر شود از توقیعات شریفه ی حضرت جواد ( ع) به او معلوم میشود چه اندازه این معظم جلیل الشأن بوده در یکی از این توقیعات است که میگوید
« که مرا مسرور کردی بدان چه ذکر کردی همیشه مرا مسرور می داری خداوند مسرور سازد تو را به بهشت و راضی شود از تو به رضای من» در توقیع دیگری آمده :« و اسئل ا... تعالی ان یحفظک من بین یدیک و من خلفک و فی کل حالا تک فابشر فانی ارجوان یدفع ا... عنک وا... اسئل ان یجعل لک الخیر » روایت است که علی بن مهزیار پدرش نصرانی بوده و اسلام آورد گفته شده که خود آن جناب نیز چنین بوده خداوند او را هدایت فرموده و در کتاب مفاخر اسلام آمده به افتخار او چند توقیع از امام جواد (ع) بدین گونه نقل گردیده است . توقیعات امام جواد (ع) برای علی بن مهزیار در نامه ای که از بغداد برای او صادر میشود چنین مرقوم است : نامه ات به من رسید و از مضمون آن اطلاع یافتم . مرا غرق سرور و شادی کردی , خدا تو را مسرور گرداند . من از خداوند متعال امیدوارم , که خطر هر بد خواهی را از من به یاری خودش برطرف گرداند» در نامه ی دیگری امام جواد مرقوم فرموده اند : « از آنچه راجع به گرفتاری مردم قم نوشته بودی آگاه شدم خداوند مردم قم را از این گرفتاری آزاد گرداند و ناراحتی شان را برطرف سازد از این خبر که به من داده ای شاد شدم 0 همیشه از این کارها بکن ( خبرهای خوشی از آسایش شیعیان به من بده ) خداوند تو را به دخول در بهشت شاد گرداند و با خشنودی من , از تو , از تو خشنود گردد . از خداوند بخشش و مهربانی میخواهم» در نامه ی دیگری که از مدینه برای علی بن مهزیار نوشته بودند آمده بود که : به خانه باز گرد و خدا تو را در دنیا و آخرت به بهترین منزل وارد گرداند من از خداوند مسئلت میدارم که همواره در هر حال تو را در پناه خود حفظ کند از حال خود به من اطلاع دهید . که امیدوارم خدا هر گونه ناراحتی را از تو برطرف سازد از خدا میخواهم که انچه خیر است در بازگشت تو برایت میسر گرداند میخواستی روز یکشنبه حرکت کنی آن را با یاری خدا تا روز دوشنبه به تاخیر انداز خدا در این سفر تو را همراهی کند و خانواده ات را نگاه دارد )) (( علی بن مهزیار میگوید : طی نامه ای به حضرت نوشتم . که از خدا بخواهد , وسعتی به من عطا فرماید و انچه را دارم , حلال گرداند . حضرت در جواب نوشت: خدا هم به تو و هم به کسانی از بستگان و خانواده ات , که خواسته بودی وسعت دهد . ای علی احترامی که نزد من داری از توسعه ی زندگی بیشتر است . من از خداوند مسئلت میدارم که تو را با گشایش در زندگی و سلامتی مقرون گرداند و آسایش را به تو موهبت کند و با سلامتی از گزند دشمنان مستور دارد .


حدیثی چند راجع به علی بن مهزیار :

محمد بن حسین صفار دانشمند بزرگوار . به نقل از کتاب مفاخر اسلام درباب این که ائمه با
همه ی زبانها سخن میگفتند چند حدیث نقل میکند و در حدیث اول می نویسد :« محمد بن الحسین , از علی بن مهزیار راجع به امام هادی ( ع) پرسش نمود و او گفت : روزی وارد شدم بر آن حضرت امام قبل از من آغاز به سخن کردند و با من به فارسی سخن گفتند » در جای دیگر نقل میفرماید که: « علی بن مهزیار گفت غلام خودم را صقلابی بود . به خدمت امام هادی (ع) فرستادم . وقتی غلام برگشت ،دیدم که سخت در شگفت است . گفتم فرزند چه شده , که در شگفتی , گفت چگونه در شگفت نباشم حال آن که حضرت با من به زبان صقلابی سخن گفت به طوری که گمان کردم که یکی از ماست ودر میان ما بوده است »
« صفار از حسن بن علی زیتونی از ابراهیم بن مهزیار روایت میکند که گفت : امام هادی ( ع) به علی بن مهزیار نوشته , که وی یک ساعت رملی را برای حضرت بسازد ما هم آن را آماده کردیم در سال 228 هجری برای آن حضرت بردیم وقتی برای ملاقات به سیاله رسیدیم علی بن مهزیار طی نامه ای آمدنش را به حضرت خبر داد و اجازه خواست به حضورش شرفیاب شود . حضرت در جواب نوشتند که ما بهد از ظهر خدمتش برسیم ما هم در یک روز تابستانی بسیار گرم در حالیکه مسرور , غلام علی بن مهزیار هم با هم با امام بود به ملاقات حضرت رفتیم . هنگامی که به در خانه امام رسیدیم دیدیم بلال غلام حضرت ایستاده و منتظر ماست بلال به ما گفت واردشوید و ماهم داخل اتاقی شدیم ما سخت تشنه بودیم جیزی نگذشت غلام ظرف آب بسیار خنکی آورد و به ما داد و نوشیدیم . سپس امام هادی ( ع) علی بن مزیار را خواستند و او هم رفت و تا بعد از ظهر خدمت حضرت بود در آنگاه حضرت را خواستند و او هم رفت و تا بعد از ظهر خدمت حضرت بود در آنگاه حضرت مرا به حضورطلبیدند من هم سلام کردم و از آن وجود مقدس خواستم که دستشان را بدهند تا آن را ببوسم . حضرت هم دست دراز کردند و من آن را بوسیدم امر فرمودند مرو ومن هم برگشتم همگی با مسرور غلام خود در خدمت حضرت نشستیم سپس دستور دادند ساعت رملی را کار بگذاریم ساعت را در حیاط خانه کار گذاشتیم آنگاه حضرت از اتاق بیرون آمدند تختی برای آن بزرگوار گذاشتند و حضرت روی آن نشستند تخت دیگری هم آوردند برای علی بن مهزیار نهادند و او در سمت چپ حضرت روی آن نشست من هم در طرف آنها ایستادم در این هنگام دانه سنگریزه از ساعت به زمین افتاد مسرور گفت : هشت , حضرت فرمود هشت به عربی یعنی ثمانیه عرض کردیم بله آقا ما تا غروب نزد حضرت بودیم پس بیرون رفتم حضرت به علی بن مهزیار فرمود : فردا صبح مسرور رابه نزد من بفرست علی بن مهزیار هم صبح روز دیگر مسرور رافرستاد خدمت حضرت وقتی مسرور برگشت نقل کرد که چون خدمت امام رسیدیم به زبان فارسی فرمود چونی ؟ من هم به فارسی عرض کردم : نیک در همین موقع نصر آمد و گذشت حضرت به فارسی به مسرور فرموده بودند در را ببند و مسرور هم در را بست و حضرت ردای خود را به روی مسرور انداختند تا او را از نظر پنهان کنند پس از آنچه را میخواستند به مسرور بگویند فرمودند وقتی علی بن مهزیار خدمت حضرت رسیدند فرمود مسرور از نظر سخت هراسان بود.


آیا ابراهیم بن مهزیار همان علی بن مهزیار است

« علی بن مهزیار یا علی بن ابراهیم یا ابراهیم بن مهزیار خدمت امام زمان ( عج ) رسید»علی دوانی به نقل از علامه مجلسی در جلد 13 بحارالانوار آورده و گفته است « همه اینان علی بن مهزیار , علی بن ابراهیم , ابراهیم بن مهزیار و او هم علی بن ابراهیم پسر ابراهیم و برادر زاده ی علی بن مهزیار است » برای حل این مطلب باید گفت اگر ابراهیم مهزیار فرزندی به نام علی داشته باشد ، باید او 20 بار به حج رفته تا سر انجام امام غائب را دیده باشد با زمان او وفق میدهد ولی سخن در این است که اولاً در کتب رجال نام علی بن ابراهیم مهزیار نیامده است واگر ابراهیم چنین پسری می داشت نام او هم مانند پدرش محمد بن ابراهیم یاد شده در کتب رجال ذکر میشد همان طور که گفته ده مضمون این روایت با معتقدات شیعه سازگار نیست مگر این که بگوئیم موضوعی به نام علی بن ابراهیم مهزیار حقیقت داشته ودر مفاخر اسلام از ما مقامی نقل شده و میگوید آنچه به نظر من رسیده روایتی است که علی بن مهزیار , علی بن ابراهیم بن مهزیار بوده است نام پدرش ابراهیم بوده و مهزیار جد اوست . ما مقانی به چند روایت است استاناد کرده و میگوید ابراهیم مهزیار وعلی بن مهزیار و علی بن ابراهیم مهزیار , ضمن داستانی مفصلی خدمت امام غائب رسیده اند و مینویسد که همه انها یکی است ( او علی بن ابراهیم مهزیار مورد بحث است ) و این نتیجه گیری موجب شده است که ما مقانی بحث مفصلی را دنبال کند و در پایان هم به نتیجه مطلوبی نرسد ) علی دوانی در اثر خود به نقل از مولف قاموس
می گوی « ما مقانی در تطبیق علی بن مهزایر به علی بن ابراهیم بن مهزیار دچار اشتباه شده و مطالب را به هم مخلوط نموده است علی بن مهزیار شاگرد حضرت رضا ( ع) بوده ودر زمان حضرت امام حسن عسگری ( ع) از دنیارفته است)


وفات علی بن مهزیار :


در منابع از وفات علی بن مهزیار سخنی به میان نیامده است . از حدیثی که مولف قاموس از رجال و از کافی نقل کرده است . کاملا پیداست که او در زمان حضرت امام حسن عسگری ( ع) وفات یافته است ولی در چه سالی معلوم نیست . فضل بن شازان هم در زمان امام حسن عسگری ( ع) وفات یافته است . در همان سال رحلت آن حضرت بنا بر این چون حضرت امام علی النقی ( ع) در سال 254 هجری به شهادت رسیده است و امام حسن عسگری ( ع) پس از این تاریخ به مقام امامت نائل گشته است . باید وفات علی بن مهزیار را پس از این تاریخ دانست


محل دفن علی بن مهزیار :

اعتماد السلطنه در کتاب مطلع الشمس درباره ی مدفن و مقبره ی علی بن مهزیار مینویسد « از دروازه ی شرقی جاجرم به سمت جوین وجغتای و بجنورد تقریبا بیش از یک میدان که دور شوی قبرستان کهنه ای است که آثار چند بقعه در آن دیده میشود و در حال حاضر دو بقعه از این بقعه ها باقی مانده است»
اعتماد السلطنه اضافه میکند که بقعه ای نیمه خراب است و دارای چهار صفه در چهار طرف با هشت راهرو میباشد قطعه سنگی در این بقعه از زیر گچ بیرون آمد است که بر روی آن نوشته بود « المحرم المغفور المبرور المقتول السید الشهید الواصل بجوار رحمه ا... »
« خواجه کمال , یکی دیگر از این بقعه ها به کلی آباد است که آن را مقبره ی علی بن مهزیار دانند و نزد اهالی معروف به بقعه ی خواجه مهزیار است »
مدارک و اسناد موجود از قدیم و جدید نشان دهنده مدفن علی بن مهزیار در شهر جاجرم بجنورد است.
اما در مورد آرامگاه اهواز که به نام زیارتگاه علی بن مهزیار دارای ساختمان بسیار مجلل و بقعه و بارگاه و ضریح و صحن بسیار بزرگ وگلدسته های زیبا میباشد بعد از جنگ تحمیلی عراق علیه ایران ساخته شده است و در قبل از انقلاب مخروبه و ویرانهای بوده است که به علی بن مهزیار مشهور بود اما هیچ دلیل و مدرکی که ان جا آرامگاه علی بن مهزیار باشد یافت نشد و هیچ منابع و ماخذ در مورد آن حرفی به میان نیاورده است.
( سوم اردیبهشت 77 که مجمع بزرگداشت علی بن مهزیار در اهواز برگزار شدو سه روز ادامه داشت مطرح شده بود آرامگاه این شخصیت شیعه در اهواز قرار دارد و مردم ارادت خاصی به او دارند ) محدث بزرگوار حاج شیخ عباس قمی در منتهی الامال ذیل شرح حال علی بن مهزیار در پایان زندگانی امام محمد باقر ( ع) مینویسد « بدان که قبر علی بن مهزیار رضی ا... عنه در اهواز است و بقعه دارد و زیارتگاه است : و با نقل از بیرون از تحفه الاحباب در پایان شرح حال علی بن مهزیار مینویسد : « بدان که بیرون شهر جاجرم که از بلاد بسطام , قبرستانی است کهنه که آثار چند بقعه در ان دیده میشود .و دوبقعه آن باقی است یکی آباد که که منسوب است به علی بن مهزیار و ان را مقبره علی بن مهزیار دانند و نزد عوام اهالی معروف به بقعه ی خواجه مهزیار است . وا... العالم »
و با نقل از تحفه الاحباب نقل شده است در سایر مآخذ سخنی از مدفن علی بن مهزیار نرفته است ولی با توجه به این که او در سایر مآخذ سخنی از مدفن علی بن مهزیار نرفته است با توجه به این که او در اهواز سکونت داشته است احتمال دارد که مدفنش در این شهر باشد که امروز آرامگاه او در اهواز زیارتگاه عموم و معروف به آرامگاه علی بن مهزیار است نویسنده میگوید : در هر سفرتبلیغی که به اهواز میرفتم به زیارت مرقد او که در اطراف آن قبور بسیاری از علما و مؤمنین است توفیق می یافتیم . اونقل میکند سمعانی که در سال 562 هجری در گذشته است در کتاب انساب خود ضمن کلمه ی اهوازی گروهی از دانشمندان آنجا را نام می بردولی ذکری از علی و ابراهیم بن مهزیار یا مدفن آنها نمی کرد.
وی مینویسد « اهواز از شهرهای خوزستان است در زمان ما آن را سوق الاهوز میخوانند اهواز قریب چهل فرسخ با بصره فاصله دارد و از شهرهای مشهور و پر از علما و پیشوایان دین و تجار و اهل ثروت چه از مردم بومی و چه از غربا است


مقبره ی علی بن مهزیار :

در مورد مقبره ی علی بن مهزیار در جاجرم باید گفت این بقعه به شکل مربع و فضای آن به
(( اندازه نه ذرع در نه ذرع و ارتفاع گنبد آن نیز نه ذرع میباشد بنای این بقعه از گچ , سنگ و آجر ساخته شده است و شکل قبری که سه ذرع طول و یک ذرع و سه چارک عرض دارد ))
از لحاظ تزئینات (( در بالای قبر آجرها کاشی سبز ممتاز نصب کرده اند و آیات شریفه ی قرانی به خط مثلث با گل و بوته بر روی آجرها به طور بر جسته ای حک شده است اما چون افغانها این آجرها را خراب کرده اند و دو باره نصب نموده اند از ترتیب افتاده و آیات مبارکه درست خوانده نمیشود .

محققین :

محمدشاکریان


حامد شاکریان


منابع و مآخذ :

1- قمی . حاج شیخ عباس , منتهی آلامال , تهران , انتارات فراروی , چاپ دوم , 1381
2- شریعتی , دکتر علی , راهنمای خراسان , انتشارات الفبا , چاپ دوم , زمستان 63
3- عباسیان , علی اکبر , احسان سیدی زاد , دانشوران بجنورد , انشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد , چاپ اول , زمستان 72
4- علیزاده جاجرم – حسین , مشاهیر جاجرم , جلد اول , ناشر موسسه نشر جهاد , چاپ اول , چاپ گستر تهران , تابستان 76
5- جعفریان , رسول , حیات فکری و سیاسی امامان شیعه ( ع) ,انتشارات قم , چاپ پنجم , بهار 1381
6- دوانی , علی , مفاخر اسلام ,جلد اول , تهران , انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی , چاپ دوم , 1377
7- فصل نامه روزگاران , گروه تاریخ استان خراسان , شماره 11 بهار 82
8- روزنامه همشهری , پنج شنبه 3 اردیبهشت , 1377 , شماره 1525
9- دهخدا , علی اکبر , لغت نامه , زیر نظر محمد حسین معین و جعفر شهیدی , تهران , سازمان لغت نامه , سال 1341
10-مقدس اردبیلی , حدیقه الشیعه , انتشارات گلی , تهران , چاپ اول , سال 1353
سایتهای اینترنتی :

1-http://www.al-rasool.net
12- http://www . balagh. org
13- http://www.ha wzah.net

ارسال به