مذهبی فرهنگی

مفاهیم فرهنگ
فرهنگ مقوله ای است كه بسیاری از اندیشمندان، متفكرین و صاحب نظران علوم اجتماعی درباره آن سخن گفته اند. جا دارد ابتدا اهمیت فرهنگ را از زبان امام خمینی(ره) بشنویم: «بی شك بالاترین و والاترین عنصری كه موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد، فرهنگ آن جامعه است. اساساً فرهنگ هر جامعه هویت و موجودیت آن جامعه را نشان می دهد» . (?) از فرهنگ، تعاریف بسیار زیادی ارائه شده است، به طوری كه تأكیدی خاصی كه از كاربرد آنها نشأت گرفته است و می توان به چند دسته تقسیم كرد.(?)
?- تعریف های تاریخی: كه تكیه بر میراث اجتماعی در طول تاریخ جامعه دارد.
?- تعریف های روان شناختی: كه تكیه بر الگو و روش تسهیل سازگاری با محیط و جامعه دارد.
?- تعریف های ساختاری: كه در آن تأكید بر ایجاد شده ها توسط اجتماع بشری دارد.
?- تعریف های تشریحی: تأكید بر عناصر تشكیل دهنده فرهنگ دارد و...
اما منظور از این تقسیمات، یك نتیجه گیری مهم است و آن این است كه «وسعت قلمرو فرهنگ به وسعت حیات اجتماعی است و مهم ترین خصوصیت، این است كه امر عرضی نیست. بلكه انسان آن را در ضمن زندگی در بین مردم به خصوص فرا می گیرد. انسان با فرهنگ به دنیا نمی آید، بلكه ضمن رشد در داخل یك فرهنگ خاص، ذخایر اندیشه و میراث های معنوی شكل گرفته و در طول سال های پیشین می آموزد» اگر از تعاریف فرهنگ عبور كنیم، باید به سه ویژگی مهم فرهنگ اشاره كنیم كه عبارتنداز:
?- مشترك بودن؛
?- اكتسابی بودن؛
?- قابلیت انتقال؛
با توجه به توانایی خارق العاده انسان در یادگیری، انسان شناسان و جامعه شناسان در مورد دو ویژگی اخیر فرهنگ و نیز این موضوع كه یادگیری و انتقال فرهنگ، از طریق اجتماعی شدن و به وسیله نهادها انجام می پذیرد، اتفاق نظر دارند.
در یك تقسیم بندی محتوایی فرهنگ ایثار و شهادت را می توان به صورت زیر تقسیم بندی كرد:(?)
?- فعالیت های آموخته شده و مشترك نظیر ایثار كردن و از جان گذشتن؛
?- افكار و اندیشه ها، نظیر از جان گذشتن در راه خدا و مقابله با كفر، جهاد و...؛
?- محصولات اجتماعی و مشترك نظیر لباس ها، مقبره ها و گنبدهای شهدا؛
?- فن آوری، ابزارهایی كه محصولات مادی مربوط به شهادت و ایثارگری را می سازد؛
?- سازمان اجتماعی، نهادهایی نظیر بنیاد شهید و... كه در این زمینه فعالیت می كنند؛
?- ایدئولوژی، نظیر ارزش ها و باورهایی كه پشتوانه فرهنگ ایثارگری و شهادت است.
معنا و مفهوم فرهنگ ایثار و شهادت
ایثار در لغت به معنی «برگزیدن، عطاكردن، غرض دیگران بر غرض خویش مقدم داشتن، منفعت غیر را بر مصلحت خود مقدم داشتن» (?) و شهادت یعنی «مجموعه باورها، آگاهی ها، آداب و اعتقادات و اعمالی كه موجب وصول انسان به عالی ترین درجه كمال، یعنی مرگ آگاهانه در راه خدا می شود.» (?)
ایثار، كه یك واژه عام است، در همه مكتب ها و فرهنگ ها وجود دارد، ولی در اسلام مفهوم آن از یك برتری خاصی برخوردار است و هر تلاش، فداكاری، بخشش و جایگزینی را ایثار نمی گویند، بلكه ایثار در اسلام، دارای پیش زمینه ای چون اخلاص در راه خدا بودن دارد. ایثار بیانگر رشد و معرفت انسانی است و این موقعی است كه انسان به یك تكامل روحی دسترسی پیدا كند. ایثارگری از آنجایی كه حامل پیام هایی همچون: خداخواهی، دین باوری، خدایابی، انسان دوستی و دگرخواهی، شهادت، رشادت، از خودگذشتگی، عزت و عظمت و... است، در بین ما تقدس پیدا كرده و ما از این كه افرادی ایثارگر را در بین خودمان داریم، احساس امنیت می كنیم. لازم به تذكر است كه صفت ایثارگری در سطح زندگی اجتماعی نیز تبلور پیدا می كند و كاركردهای مثبتی دارد و باعث ایجاد همبستگی های اجتماعی و انسجام جامعه است و مناسب نیست كه این وجه آن نادیده گرفته شود. ایثار یك هیجان زودگذر و بروز یك احساس آنی نیست، بلكه استكمال شعوری است كه در یك انتخاب تجلی می یابد:
ایثار از خود گذشتن است، برای یافتن مفهومی برتر و والاتر در عرصه عملیاتی، ایثار در زمین است. اما نگاه ایثارگر، به آسمان ها است. براساس ویژگی های فرهنگ، یعنی «عمومی بودن» و «ناآگاهانه بودن آن» ، این تعریف قابل نقد و بررسی است. زمانی رفتار، ویژگی یا عقیده ای جزء فرهنگ مردم محسوب می شود كه از حالت عمدی و آگاهانه درآید. اگرچه همه عوامل فرهنگی، ابتدا عمدی و آگاهانه بوده اند. اما زمانی فرهنگ محسوب شده اند كه درونی(?) و ملكه ذهن مردم شده باشند. بعضی از خصلت های یادشده ایثارگری و شهادت در واقع خصلت فرهنگی ندارند و گرچه بسیار ارزشمند هستند، ولی در مقوله فرهنگ قابل طرح نیستند. در ضمن باید بین «ایثارگری و شهادت» و «فرهنگ ایثارگری و شهادت» تفاوت قایل شد. اگر بخواهیم ایثارگری و شهادت را گسترش دهیم به صورت فرهنگی و جامعه شناختی نمی شود. زیرا یكی از عناصر مهم شهادت و ایثارگری، آگاهی، عقلانیت و خدامحوری است و این را نمی شود به صورت رفتارهای خود جوش ترویج كرد. اما اگر قصد داریم ارزش ها، هنجارها، عرف و قوانین و آداب و رسوم مربوط به فرهنگ ایثارگری و شهادت را گسترش دهیم، به نحوی كه در مردم اقدام به آنها نهادینه شود، از طریق فرهنگی و جامعه شناختی امكان پذیر است. این تعریف فاقد ویژگی عمومیت است. زمانی ما چیزی را فرهنگ می دانیم كه در اكثریتی از مردم یك كشور، شهر یا قوم وجود داشته باشد.
باز عقلانی بودن و آگاهانه بودن ایثارگری و شهادت، از قدرت عمومیت آن می كاهد، علاوه بر این برخی از ویژگی های ذكر شده در این تعریف، قابل سنجش نیست و تازه اگر به سنجش درآیند، از ارزش آنها كاسته می شود. زیرا افراد اجتناب دارند كه در این زمینه منویات خود را بروز دهند و كسانی كه بروز می دهند، ممكن است برای منافع مختلف دیگری باشد. ویژگی هایی مانند خدامحوربودن، در مسیر كمال حركت و رضای خدا را به رای خلق ترجیح دادن و... مفاهیمی دیگر كه بیان شد كه خود نیاز به توضیح و تعریف دارند.
فلسفه وجودی فرهنگ ایثار و شهادت از نظر اسلام
آیین مقدس اسلام؛ آیین توحید، عقل، فطرت، رشد، كمال، صلح، صفا، مهر، محبت و آیین تعلیم و تربیت است.
اسلام عشق و علاقه دارد، قلوب انسان ها را از راه ارتباط با شرك و كفر، بت و بت پرستی و بندگی نسبت به بندگان پاك كند. اسلام دعوتش را با دلیل و برهان و موعظه و حسنه و جلال حسن شروع می كند و از این راه سعی می كند، انسان منحرف از فطرت توحیدی را به صراط مستقیم برگرداند. اسلام، موضع گیری علیه فطرت توحیدی را كه به ضرر خود موضع گیران و مزاحم مؤمنان پاكدل است، نمی پسندد و چنانچه ببیند دشمن عالم یا معاند جاهل، در زمینه رشد انسان و انسانیت مانع ایجاد می كند، خود را به خاطر اقامه حق، مجبور به جهاد می بیند و برای او جهاد ابتدایی یا دفاتر فرقی نمی كند. آنچه برای او اهمیت دارد، پاكسازی حیات انسان از آلودگی شرك، كفر، فسق و فجور بت و بت پرستی است. (?)
اكنون كه روشن شد برای چه هدف والایی در اسلام، سخن از جهاد و مبارزه به میان آمده است، ضروری است به بررسی ارزش های ایثار و شهادت در آیین جهاد و مبارزه پرداخته شود. ایثار و از خودگذشتگی امری است دینی، اخلاقی و انسانی و بسیار نیكو و پسندیده كه در هر آیین و مذهبی ستوده شده و درباره آن سفارشات زیادی شده است. ایثار در فرهنگ اجتماعی، سیاسی و اقتصادی اسلام به عنوان اوج وارستگی مؤمن و نشانه بارز پیوستگی به خدا و مكتب تلقی شده و در قرآن، از آن برای آزمودن صلاحیت رهبری امامت نام برده شده است.
آنجا هنگامه ای به پا بود كه تاریخ فقط یك بار آن را دیده بود!
سرزمین شور و شعور، سرزمین نیاز و نماز؛ اشك هزار هزار شمع، بال های سوخته هزار هزار پروانه و یك آسمان لاله پرپر. آنجا زمین بوی بهشت می داد. آنجا خدا بود و كوچه های «اخلاص» ! نامهربانی سال ها بود كه رخت بر بسته بود، دل ها مهربان مهربان. آنجا هر روزش عید بود- كه در آنجا خدا هرگز معصیت نشد. آنجا منیت ها لجن مال شده بود، شهوت از بی رونقی دق كرده بود، عصیان اسیر سرپنجه های «تسبیح» گشته بود. آنجا همه اهل «دعا» بودند، همه اهل «تكبیر» همه اهل «مسجد» . آنجا هیچ ستاره ای غروب نكرد. آنجا همیشه خورشیدها بر نیزه ها و زیر تانك ها قرآن می خوانند. آنجا قلب زندگی در چاه های «درد» می تپید، و اشك تنها مرهم دیدگان! آنجا هیچ فاصله ای نبود، همه یك رنگ، همه یك جامه، خاكی خاكی!
در آنجا گناه، غریبه ای بود كه هیچ گاه پایش به دروازه آن شهر نرسیده بود، گناه دیو سیاه افسانه هایشان بود. آنجا، جای ماندن نبود، خیمه ها همه موقتی بودند. آنجا مردان همه سرود «رضا» می خوانند و تكبیر هلهله می كردند. آنجا سرزمین افسانه ها، اسطوره ها، سرزمین ایثار، سرزمین شاهدان شهید، سرزمین خدا بود. و اینجا...؟
امروز ما در جامعه ای در حال گذار زندگی می كنیم، در نتیجه، بسیاری از ساختارهای موجود در حال تغییرات نسبتاً محسوس است. ساختارهایی از قبیل معیشت، اهداف روابط كاری و نوع مشاغل، ارز ش ها و فرهنگ، محتویات آموزش در اشكال رسمی و غیررسمی و... در حال تحول است.
تحولات مذكور بالا، ناشی از عوامل متعددی است كه بخشی از آنها درونی و بخشی از آن نیز بیرونی است. یكی از عمده ترین عوامل تحولات فرهنگی، گسترش ارتباطات و تبادل اطلاعات و همچنین وسایل ارتباط جمعی است و از محصولات آن، فاصله نسل ها است كه طبق آن نوجوانان و جوانان، با ارزش ها و هنجارهای سنتی بیگانه شده و از آن فاصله می گیرند (بحران هویت).
به هر حال در شرایط فعلی، شاید بتوان گفت كه ما بیش از هر زمان دیگر به دور از شعار و با توجه به واقعیت های جامعه نیاز به ارزشیابی و بازشناسی و نیز برنامه ریزی عملی فرهنگی داریم. بنابراین در ضرورت پرداختن هر چه جدی تر و واقع بینانه تر به بخش فرهنگ كه طبعاً دارای ارتباطات عمیقی با سایر حوزه ها مانند اقتصاد، سیاست و امور اجتماعی و... است كه نمی توان تردیدی اعمال داشت. فرهنگ دارای ویژگی ها و كاركردهای بسیاری است كه وقوف آنها می تواند ما را در انتخاب راهكارهای فرهنگی یاری رساند. فرهنگ از طریق اجتماعی شدن است كه منتقل می شود. در نتیجه می بایستی برای اشاعه فرهنگ «ایثار و شهادت» مكانیزم های جامعه پذیری را مطالعه نموده و دانست كه انسان ها از طریق نهادها است كه با یكدیگر ارتباط برقرار می سازند و این معنا یعنی «ایثار و شهادت» ، نمادی است كه حاصل ارزش های فرهنگی است و نماد، علامتی است كه می تواند مظهر یك چیز عادی و ارزشی شود.
مفاهیم فرهنگ
فرهنگ مقوله ای است كه بسیاری از اندیشمندان، متفكرین و صاحب نظران علوم اجتماعی درباره آن سخن گفته اند. جا دارد ابتدا اهمیت فرهنگ را از زبان امام خمینی(ره) بشنویم: «بی شك بالاترین و والاترین عنصری كه موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد، فرهنگ آن جامعه است. اساساً فرهنگ هر جامعه هویت و موجودیت آن جامعه را نشان می دهد» . (?) از فرهنگ، تعاریف بسیار زیادی ارائه شده است، به طوری كه تأكیدی خاصی كه از كاربرد آنها نشأت گرفته است و می توان به چند دسته تقسیم كرد.(?)
?- تعریف های تاریخی: كه تكیه بر میراث اجتماعی در طول تاریخ جامعه دارد.
?- تعریف های روان شناختی: كه تكیه بر الگو و روش تسهیل سازگاری با محیط و جامعه دارد.
?- تعریف های ساختاری: كه در آن تأكید بر ایجاد شده ها توسط اجتماع بشری دارد.
?- تعریف های تشریحی: تأكید بر عناصر تشكیل دهنده فرهنگ دارد و...
اما منظور از این تقسیمات، یك نتیجه گیری مهم است و آن این است كه «وسعت قلمرو فرهنگ به وسعت حیات اجتماعی است و مهم ترین خصوصیت، این است كه امر عرضی نیست. بلكه انسان آن را در ضمن زندگی در بین مردم به خصوص فرا می گیرد. انسان با فرهنگ به دنیا نمی آید، بلكه ضمن رشد در داخل یك فرهنگ خاص، ذخایر اندیشه و میراث های معنوی شكل گرفته و در طول سال های پیشین می آموزد» اگر از تعاریف فرهنگ عبور كنیم، باید به سه ویژگی مهم فرهنگ اشاره كنیم كه عبارتنداز:
?- مشترك بودن؛
?- اكتسابی بودن؛
?- قابلیت انتقال؛
با توجه به توانایی خارق العاده انسان در یادگیری، انسان شناسان و جامعه شناسان در مورد دو ویژگی اخیر فرهنگ و نیز این موضوع كه یادگیری و انتقال فرهنگ، از طریق اجتماعی شدن و به وسیله نهادها انجام می پذیرد، اتفاق نظر دارند.
در یك تقسیم بندی محتوایی فرهنگ ایثار و شهادت را می توان به صورت زیر تقسیم بندی كرد:(?)
?- فعالیت های آموخته شده و مشترك نظیر ایثار كردن و از جان گذشتن؛
?- افكار و اندیشه ها، نظیر از جان گذشتن در راه خدا و مقابله با كفر، جهاد و...؛
?- محصولات اجتماعی و مشترك نظیر لباس ها، مقبره ها و گنبدهای شهدا؛
?- فن آوری، ابزارهایی كه محصولات مادی مربوط به شهادت و ایثارگری را می سازد؛
?- سازمان اجتماعی، نهادهایی نظیر بنیاد شهید و... كه در این زمینه فعالیت می كنند؛
?- ایدئولوژی، نظیر ارزش ها و باورهایی كه پشتوانه فرهنگ ایثارگری و شهادت است.
معنا و مفهوم فرهنگ ایثار و شهادت
ایثار در لغت به معنی «برگزیدن، عطاكردن، غرض دیگران بر غرض خویش مقدم داشتن، منفعت غیر را بر مصلحت خود مقدم داشتن» (?) و شهادت یعنی «مجموعه باورها، آگاهی ها، آداب و اعتقادات و اعمالی كه موجب وصول انسان به عالی ترین درجه كمال، یعنی مرگ آگاهانه در راه خدا می شود.» (?)
ایثار، كه یك واژه عام است، در همه مكتب ها و فرهنگ ها وجود دارد، ولی در اسلام مفهوم آن از یك برتری خاصی برخوردار است و هر تلاش، فداكاری، بخشش و جایگزینی را ایثار نمی گویند، بلكه ایثار در اسلام، دارای پیش زمینه ای چون اخلاص در راه خدا بودن دارد. ایثار بیانگر رشد و معرفت انسانی است و این موقعی است كه انسان به یك تكامل روحی دسترسی پیدا كند. ایثارگری از آنجایی كه حامل پیام هایی همچون: خداخواهی، دین باوری، خدایابی، انسان دوستی و دگرخواهی، شهادت، رشادت، از خودگذشتگی، عزت و عظمت و... است، در بین ما تقدس پیدا كرده و ما از این كه افرادی ایثارگر را در بین خودمان داریم، احساس امنیت می كنیم. لازم به تذكر است كه صفت ایثارگری در سطح زندگی اجتماعی نیز تبلور پیدا می كند و كاركردهای مثبتی دارد و باعث ایجاد همبستگی های اجتماعی و انسجام جامعه است و مناسب نیست كه این وجه آن نادیده گرفته شود. ایثار یك هیجان زودگذر و بروز یك احساس آنی نیست، بلكه استكمال شعوری است كه در یك انتخاب تجلی می یابد:
ایثار از خود گذشتن است، برای یافتن مفهومی برتر و والاتر در عرصه عملیاتی، ایثار در زمین است. اما نگاه ایثارگر، به آسمان ها است. براساس ویژگی های فرهنگ، یعنی «عمومی بودن» و «ناآگاهانه بودن آن» ، این تعریف قابل نقد و بررسی است. زمانی رفتار، ویژگی یا عقیده ای جزء فرهنگ مردم محسوب می شود كه از حالت عمدی و آگاهانه درآید. اگرچه همه عوامل فرهنگی، ابتدا عمدی و آگاهانه بوده اند. اما زمانی فرهنگ محسوب شده اند كه درونی(?) و ملكه ذهن مردم شده باشند. بعضی از خصلت های یادشده ایثارگری و شهادت در واقع خصلت فرهنگی ندارند و گرچه بسیار ارزشمند هستند، ولی در مقوله فرهنگ قابل طرح نیستند. در ضمن باید بین «ایثارگری و شهادت» و «فرهنگ ایثارگری و شهادت» تفاوت قایل شد. اگر بخواهیم ایثارگری و شهادت را گسترش دهیم به صورت فرهنگی و جامعه شناختی نمی شود. زیرا یكی از عناصر مهم شهادت و ایثارگری، آگاهی، عقلانیت و خدامحوری است و این را نمی شود به صورت رفتارهای خود جوش ترویج كرد. اما اگر قصد داریم ارزش ها، هنجارها، عرف و قوانین و آداب و رسوم مربوط به فرهنگ ایثارگری و شهادت را گسترش دهیم، به نحوی كه در مردم اقدام به آنها نهادینه شود، از طریق فرهنگی و جامعه شناختی امكان پذیر است. این تعریف فاقد ویژگی عمومیت است. زمانی ما چیزی را فرهنگ می دانیم كه در اكثریتی از مردم یك كشور، شهر یا قوم وجود داشته باشد.
باز عقلانی بودن و آگاهانه بودن ایثارگری و شهادت، از قدرت عمومیت آن می كاهد، علاوه بر این برخی از ویژگی های ذكر شده در این تعریف، قابل سنجش نیست و تازه اگر به سنجش درآیند، از ارزش آنها كاسته می شود. زیرا افراد اجتناب دارند كه در این زمینه منویات خود را بروز دهند و كسانی كه بروز می دهند، ممكن است برای منافع مختلف دیگری باشد. ویژگی هایی مانند خدامحوربودن، در مسیر كمال حركت و رضای خدا را به رای خلق ترجیح دادن و... مفاهیمی دیگر كه بیان شد كه خود نیاز به توضیح و تعریف دارند.
فلسفه وجودی فرهنگ ایثار و شهادت از نظر اسلام
آیین مقدس اسلام؛ آیین توحید، عقل، فطرت، رشد، كمال، صلح، صفا، مهر، محبت و آیین تعلیم و تربیت است.
اسلام عشق و علاقه دارد، قلوب انسان ها را از راه ارتباط با شرك و كفر، بت و بت پرستی و بندگی نسبت به بندگان پاك كند. اسلام دعوتش را با دلیل و برهان و موعظه و حسنه و جلال حسن شروع می كند و از این راه سعی می كند، انسان منحرف از فطرت توحیدی را به صراط مستقیم برگرداند. اسلام، موضع گیری علیه فطرت توحیدی را كه به ضرر خود موضع گیران و مزاحم مؤمنان پاكدل است، نمی پسندد و چنانچه ببیند دشمن عالم یا معاند جاهل، در زمینه رشد انسان و انسانیت مانع ایجاد می كند، خود را به خاطر اقامه حق، مجبور به جهاد می بیند و برای او جهاد ابتدایی یا دفاتر فرقی نمی كند. آنچه برای او اهمیت دارد، پاكسازی حیات انسان از آلودگی شرك، كفر، فسق و فجور بت و بت پرستی است. (?)
اكنون كه روشن شد برای چه هدف والایی در اسلام، سخن از جهاد و مبارزه به میان آمده است، ضروری است به بررسی ارزش های ایثار و شهادت در آیین جهاد و مبارزه پرداخته شود. ایثار و از خودگذشتگی امری است دینی، اخلاقی و انسانی و بسیار نیكو و پسندیده كه در هر آیین و مذهبی ستوده شده و درباره آن سفارشات زیادی شده است. ایثار در فرهنگ اجتماعی، سیاسی و اقتصادی اسلام به عنوان اوج وارستگی مؤمن و نشانه بارز پیوستگی به خدا و مكتب تلقی شده و در قرآن، از آن برای آزمودن صلاحیت رهبری امامت نام برده شده است.
حضرت ابراهیم (ع) پیش از رسیدن به امامت، با ایثار آزمایش شد و امام علی (ع) و حضرت فاطمه (س) به خاطر ایثار مورد ستایش قرآن قرار گرفتند. علی (ع) در ایثار جان، آن چنان پیش رفت كه حتی بر جبرئیل و میكائیل پیشی گرفت و ملایك و عالم آسمان ها را به حیرت واداشت و عامل مباهات پروردگار عالم شد. همچنین واقعه عاشورای حسینی، نقطه اوج و قله ای از ایثار و شهادت در طول تاریخ تشیع به شمار می رود كه سرشار از نكات عبرت آموز برای تمام شیعیان و مسلمین جهان اسلام به شمار می آید.
فرهنگ ایثار و شهادت از دیدگاه امام خمینی (ره)
حضرت امام خمینی (ره) برای شهادت چنان ارزش و اهمیتی قایل بود كه در آثار مكتوب و بیانات خویش آن را توصیف و تبیین نموده است. ایشان از آن به «فوز عظیم» «توفیق عزت» ، «عزت ابدی» ، «سعادت همیشگی» ، «چراغ هدایت ملت ها» ، «افتخار جاودانی»، «اوج بندگی و سیر و سلوك در عالم معنویت» ، «هدیه ای برای افراد لایق» ، «آزادی روح» ، «رهایی از زندان» ، «عامل پیروزی»، «دیدن جمال جمیل و جل و جلا» ، «شیرین تر از عسل» و... یاد می كند و ایثارگری و شهادت را میراثی گرانبها می داند كه از اولیاء و انبیاء به ارث رسیده است. بنابر آنچه گذشت، ایثار را می توان با استناد به روایات و احادیث نوعی آزمایش الهی برای مؤمنان و رهروان راه حق برشمرد كه از طریق آن به ندای پروردگار خود لبیك می گویند و در برابر فرامین و دستورات الهی سر تعظیم و تسلیم فرود می آورند.
درونی كردن ارزش های فرهنگ ایثارگری و شهادت
ارزش ها و آرمان های حاكم بر جامعه باید توسط نهادهای اجتماعی آن جامعه نهادینه و درونی شود. آموزش و پرورش و نهاد خانواده از مهم ترین نهادهای اجتماعی هستند كه مستقیما به اجتماعی كردن و تعیین نقش مناسب برای نسل جدید می پردازند. در بحث نهادینه كردن ارزش ها باید به این نكته توجه كنیم كه چنانچه خانه و مدرسه اهداف، آرمان ها و عملكردهای یكدیگر را تأیید نكنند، نسل جوان دچار تعارض و تضاد شده و از هم نوایی و تعامل با آن پرهیز خواهد كرد. در اینجا درونی كردن ارزش ها و آرمان ها، دچار اشكال شده و بقا و دوام جامعه آرمان گرا نیز تضمین نخواهد شد. این نكته را نیز باید اضافه كنیم كه نهادینه كردن مطلوب ارزش های فرهنگ ایثارگری و شهادت حاكم بر جامعه نیازمند بررسی خصوصیات آرمان ها و ارزش هاست. نظام اجتماعی و ارزش ما زمانی خواهد توانست در وجود همه افراد جامعه نفوذ و رخنه نماید كه از آرمان هایی برخوردار باشد كه بتوانند پاسخگوی همه نیازها مطالبات مشروع افراد جامعه باشد.
مطلوب ترین شیوه در القای اهداف و آرمان ها، شیوه ای است كه از هرگونه اجبار، اكراه، خشم، خشونت و انسداد راه عقل و منطق، منتفی باشد.
استفاده از عنصر عقل و منطق، باور قلبی و شهود، ارضا و اقناع توأم با اخلاق و حفظ كرامت نوجوان و جوان مهم ترین نقش در پیاده كردن این روش است. به همراه موارد فوق باید بسترهایی را نیز فراهم كرد كه مهم ترین این بسترها آزادی تفكر و اندیشه، تكریم شخصیت، ترویج اخلاق مشاركت جویانه در امور جامعه، ارتباط دو سویه و منطقی بین جوانان و مسئولین و ارایه چهره ای ملایم و زیبا از دین است. برای انتقال آرمان ها و درونی كردن آن در نسل جدید احتیاج به برنامه درازمدت است. بدین منظور برای انجام این مهم شرایط زیر ضروری است و عدم وجود این شرایط، به منزله عدم تحقق درونی شدن ارزش ها و آرمان های جامعه خواهد شد:
?. قبل از هر چیز باید خود مسؤولین جامعه، آرمان گرا و معتقد به آرمان های جامعه بوده و عامل به انجام و پیگیری آن باشند و صادقانه مشكلات جامعه را با مردم در میان نهاده و از هرگونه پنهان كاری پرهیز كنند.
?. جلوگیری از تنزل ارزش های دفاع مقدس از سطح ملی _ مردمی به سطح ارزش های گروهی (گروه رزمندگان) از طریق شكستن حصر ارزش ها و منحصر ندانستن آنها به گروهی خاص و زمینه سازی برای اهمیت یافتن این ارزش ها از طریق تبیین میانی عقلانی آنها.
?. باورپذیر كردن ارزش های دفاع مقدس از طریق اجتناب جدی از تبلیغاتی كردن آنها و در نظر گرفتن مخاطبان این ارزش ها.
?. استفاده از نمادهای بدیل به منظور بازآفرینی فرهنگی ارزش های دفاع مقدس در عین حفظ روح كلی آنها.
?. هماهنگی بین بخش فرهنگ با سایر بخش های جامعه.
?. اطلاع رسانی درست از مسایل جامعه.
?. از بین بردن تعارض بین صاحب نظران در تعریف ارزش ها و مسائل مختلف فرهنگی و اجتماعی.
?. از بین بردن جاه طلبی و سابقه الگوهای دینی و فكری جامعه برای رسیدن به قدرت.
?. از بین بردن مظاهر ضدارزشی در سطوح مختلف جامعه.
??. تعلیم و تربیت غیرمستقیم و جذاب مطالب و مباحث عینی و عملی فرهنگ ایثار و شهادت از جمله: برشمردن برجستگی های مرگ شهادت طلبانه و تفاوت آن با مرگ طبیعی؛ تبیین اصل دفاع مشروع كه اصلی عام، عقلایی و انسانی است؛ تبیین این مدعا كه آدمیان در كنار حق، نسبت به دیگران مكلف نیز هستند و تقدیر و استدلال عقلی و نقلی بر این مدعا كه انسان در مقابل یكدیگر وظیفه دارد؛ تبیین اصل و ضرورت وجود امنیت و پیوند این اصل با فرهنگ ایثار و شهادت؛ استفاده از ادبیات داستانی، فیلم های جذاب، اردوها و بازدیدهایی از مناطق جنگی به منظور تقویت روحیه تعادل، تعامل و تفاهم جوانان و نوجوانان در زندگی اجتماعی و...
مجموعه موارد یادشده راهكارهایی را سامان می دهد كه موشكافی و تبیین دقیق و یافتن ابعاد كاربردی آنها برعهده پژوهشگران فرهنگی كشور است.
زیرنویس ها:
?. صحیفه نور، جلد ،?? ص ???
?. دكتر محمدحسین پناهی، نامه پژوهش، شماره ،?? «نظام فرهنگی و كاركردها و دگرگونی ها» ، ص ??.
?. وحید حسین زاده، فصلنامه فرهنگ عمومی، شماره ،?? «آسیب شناسی فرهنگ ایثار و شهادت...» ، ص ?
?. دهخدا، علی اكبر: لغت نامه، انتشارات دانشگاه تهران، ،???? تهران، ج ،? ص ???.
?. معدنی، ،???? ص ?? _ ،?? به نقل از مجله شاهد، شماره ،? مقاله سردبیر.
?. Inrernalization
?. انصاریان. حسین: «دیار عاشقان» ، تفسیر جامع صحیفه سجادیه حضرت امام زین العابدین (ع)، جلد هفتم، سازمان تبلیغات اسلامی، ،???? ص ?? و ??.
?. صحیفه نور، از جلد ? تا ??.
محمد علی شامانی- سید امیر رون

روزنامه همشهری

ارسال به