مذهبی فرهنگی

خوشا به حال طالقان؛ به درستی كه خداوند متعال در آنجا گنج‌هایی قرار داده كه از جنس طلا و نقره نیست، بلكه این گنج‌ها مردان مؤمنی هستند كه خدا را شناخته و حقّ خداوند را به جا می‌آورند، و آنها یاران حضرت مهدی(ع) در آخرالزّمان هستند». همین‌طور كتب شیعی دیگری، مانند تاریخ محمّدبن جریر طبری یاران حضرت را از طالقان تا 24 نفر شمارش می‌كند و می‌گوید: «و مِنْ طالقان أربعة و عشرون رجل». موقعیّت جغرافیایی طالقان طالقان یكی از بخش‌های شهرستان ساوجبلاغ از توابع استان تهران می‌باشد كه از شمال به رامسر و تنكابن، از شرق به شهرستان كرج،‌ از جنوب به هشتگرد و از غرب و جنوب غربی به قزوین محدود می‌شود. مهم‌ترین رودخانة طالقان، «طالقان رود» است كه از حاشیة جنوبی شهر می‌گذرد و به شاهرود می‌ریزد. مهم‌ترین كوه‌های آن عبارتند از:‌ پیناش (3200 متر ارتفاع) كه در 5/2 كیلومتری جنوب شرقی، زردگل چای (2800 متر ارتفاع) كه در 4 كیلومتری جنوب، قلاچكی و برزولك كه جزء رشته كوه البرز می‌باشند و ارچنگ كه (3800 متر ارتفاع) در 5 كیلومتری جنوب غربی مركز بخش واقع‌اند. كانی‌های این منطقه عبارتند از: دو معدن مس به نام زرین مس در روستای نساء، معدن سنگی چینی گته ده در جنوب روستای گته ده (غیر فعال)، معدن سرب خورانك در جنوب روستای خورانك (غیر فعال) و معدن گچ جبال در روستای لمبران با میزان استخراج روزانه 300 تن. آب و هوای طالقان به طور كلی سرد و نیمه خشك می‌باشد. و حداكثر گرمای هوا به طور متوسط در تابستان 36 درجه و حداقل سرمای هوا در زمستان 20 درجه زیر صفر است.1 در كتاب «سرزمین و مردم گیل و دیلم» نوشتة آقای میرابوالقاسمی راجع به موقعیّت جغرافیایی طالقان چنین آمده است: «طالقان قزوین، یا دیلم كه اینك آنرا باید طالقان كرج نامید، درة باریكی است كه آبادی‌های آن در طرفین رودخانة شاهرود قرار دارد و «شهرك» مركز این دهستان می‌باشد. حدّ شرقی آن كوه عسلك و گردنه‌های انگران و كلانك و حدّ شمالی آن كوه‌های عقیق و صاد و حدّ جنوبی آن كوه كاهار و گردنة مامشكه در (مامشتر) و كوه ارژنگ است».2 بنا به نقل عبّاسی، طالقان سرزمین مستطیلی شكلی است به عرض 50 كیلومتر مربع و به طول 120 كیلومتر كه مجموع مساحت آن در حدود 6000 كیلومتر مربع است. مسافت طالقان تا قزوین 6 فرسخ، تا رودبار الموت 3 فرسخ، تا ساوجبلاغ 3 فرسخ، تا كلاردشت 3 فرسخ و تا تنكابن 6 فرسخ می‌باشد.3 امّا ملك‌زاده می‌نویسد: «مساحت طالقان در حدود 800 كیلومتر مربع است و طول آن 40 كیلومتر و عرض آن 20 كیلومتر است. مسافت تهران تا طالقان (شهرك) 144 كیلومتر است».4

یكی از آثار باستانی منحصر به فرد كه در طالقان وجود دارد، قلعه‌های زیادی است كه اكنون فقط آثاری از آنها باقی مانده است. وجود این قلاع در زمان جنگ‌های داخلی اهمیت زیادی می‌یافته است. ساخت اكثر این قلعه‌ها به زمان اسماعیلیان بر می‌گردد كه حسن صباح ـ رئیس اسماعیلیان ـ برای مبارزه با حكومت سلجوقی این قلعه‌ها را بنا نهاد. دژها و كیفیت جنگی قلعه‌ها، اسماعیلیان را برای نیل به مقاصد و اهدافشان یاری كرد و جای آنان را از حكام عصر، محفوظ نگاه داشت.5

 از 105 قلعة تسخیر شده توسط اسماعیلیان، 35 قلعه در بخش‌های طالقان، الموت، رودبار و طارمیین و 70 قلعه در بخش‌های قومس و قهستان قرار داشته است.6 در كتاب «هفت اقلیم» در ذكر طبرستان از این كوه به نام كوهستان ری بدین‌گونه یاد شده است: «از حوالی جرجان و حدود دامغان تا كوهستان ری و طالقان همه طبرستان است.7 در منابع، آبادی‌های دیگری نیز به نام طالقان در گوزكانان و طخارستان و اصفهان درج شده است.8

در «معجم البلدان» نیز این‌گونه آمده است كه، آشب بخشی از ناحیة طالقان ری بود و فضل بن یحیی بدان‌جا در آمد. سرمای آنجا شدید و برفش زیاد بوده است».9 در «حدود العالم» نیز آنجا كه آبادی‌های ریِ شرقی ثبت شده، به بزرگی و آبادانی آنها اشارت شده است، چنانكه ذكر طالقان و خوار و ساوه و آوه و بوسنه و روده درج گردید. مرحوم عبدالمجید درویش مهرانی، طالقان را از نظر پیدایش به سه دوران تقسیم نموده است: دوران قدیم را طالقان دوره اوّل، زمان سلاطین مغول را طالقان دورة دوم، از آن پس تا كنون را طالقان دورة سوم نامیده است.

در «تاریخ طالقان»، نوشتة غفاری آمده است: «تا قبل از اسلام در این ناحیه بین دو رشته كوه البرز و صاد و كوه‌های طالقان هفت قریه دائر بوده و مردم آن به شغل گله‌داری با مذهب زردشتی در پناهگاه‌های طبیعی به حال آرامش می‌زیسته‌اند». غفاری در تاریخ طالقان می‌گوید: «آنچه مسلم است، از سال 63 هجری تا سال پانصد هجری به تدریج طالقان دارای 360 قریة كوچك و بزرگ آباد و با صفا گردید».10 طالقان ری كه امروز نیز به همین نام به جاست، در قدیم شهركی آبادان بوده و ذكر آن در «حدود العالم» چنین آمده است: «طالقان، شهركی است از ری به دیلمان نزدیك». طالقان در «الممالك اصطخری» و «صورة الارض» و «معجم البلدان» از توابع قزوین و در «الانساب سمعانی» بخشی از قزوین و قسمتی از توابع ری به حساب آمده است.11

هم‌اكنون طالقان از نظر مردم آنجا به سه بخش تقسیم می‌شود: 1. پایین طالقان 2. میان طالقان 3. بالاطالقان. تحت همین تقسیمات مردم، بخشداری طالقان شامل سه دهستان فوق است. دربارة خوی و احوال آماردها گواهی‌هایی از مورخان باختری برای ما مانده است، مثلاً ژوستن آنان را نیرومند و شجاع خوانده است. آریان می‌گوید كه «آماردها مردمی بودند بی‌بضاعت ولی در كشیدن بار فقر و قحطی، دلیر». آنها غارهایی در كوه می‌كندند و در آنجا با عیال و اطفالشان زندگی می‌كردند.


وضع طالقان از گذشته تا امروز

وضع كنونی مردم طالقان را اوّل باید از رساله‌های مختلف با مضمون دارالامن و الامان بودن طالقان جست‌وجو كرد. هر مكان یا سرزمینی كه مردم آنجا با عنصر محبت زندگی كردند از آن خاك مردمان معنوی و اثر گذار ظهور كرده اند و این مرهون آرامش و محبّت در یك محیط است كه روح انسان را به تعالی و تكامل سوق می‌دهد. فرازی از یك رساله را ذكر می‌كنیم: «به خدا سوگند آن كس كه شراب ناب انصاف را از دست‌های لطف و مهر نوشید، تصدیق نماید كه الان خطّة طالقان من حیث الامن و الامان چشم و چراغ محروسة ایران و رشك روضة رضوان و محلّ نزول حضرت رحمان گشته و چه مشكات با بركات «الله نور السموات و الارض» مشتعل و روشن شد».
 

چگونگی ورود تشیّع و رسوخ آن در طالقان

یكی از مهم‌ترین عناصر انتقال فرهنگ، خود انسان‌ها هستند كه حامل عناصر اصلی فرهنگ هستند و باید توجّه داشت كه تشكیل مدنیّت شیعی، نوعی ثبات ریشه‌دار را در فرهنگ شیعی را ایجاد نموده؛ خصلت‌های زیر مبتنی بر این اصل، موجب ظهور و بروز ویژة فرهنگ شیعی در طالقان بوده است: 1. جنگ و گریز‌های علویان با دشمنان، حركت به طرف كوه‌ها و قرار گرفتن در آنجا، 2. علاقة باطنی و قلبی مردم طالقان به ائمّه(ع) كه از دیرباز به دلیل ایرانی‌الاصل بودن و نیز وجود عنصر مینویِ محبّت به آدم‌های آسمانی صفت در طالقانیان وجود داشته است، 3. وسعت طالقان و وجود قریه‌هایی كه از قدیم تا 800 آبادی بوده، عدم دسترسی دشمن به جهت كثرت قریه‌ها.

وجود قوم آماردها یا مردها در كنار دریای قزوین (كاسپین) كه هرگز زیر بار حكومت‌های جائر آن زمان ـ حتّی حكومت اسكندر- نرفتند و حكومت‌پذیر نشدند و گویا طالقانی‌ها نیز از همین قوم باشند كه البتّه نیاز به پژوهش و تحقیق و اثبات علمی و تاریخی دارد. (نقشة شمارة 2). قوت و قدرت بدنی مردان طالقانی كه به قول احادیث، جوان‌مردانی چون صخره‌اند و شاید همین جوانمردان صفاتی را از همان «فتیان» در ماجرای اصحاب كهف در قرآن مجید به ارث برده باشند.

اوّلین حكومت شیعی ایران كه آل بویه و دیلمان است، در نزدیكی طالقان تأسیس شد و اوّلین وزیر آنها صاحب بن عبّاد، طالقانی می‌باشد و مقرّ حكومتی آنها در اصفهان بوده است. ناگفته نماند، بنابر نقل كتاب «وفیات الاعیان» از ابن خلّكان اوّلین كسی كه اصفهان را متشیّع كرد، صاحب بن عباد طالقانی بوده است.

ارسال به