مذهبی فرهنگی

محسن ایزدى

بدون شك واقعه غدیر نقش سرنوشت‏سازى در تعیین مسیر آینده اسلام داشته است. واقعه‏اى كه طى آن پیامبر اسلام، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، مهمترین مأموریت خود را به انجام رساندند. مأموریتى كه انجام آن مساوى بود با تبلیغ تمام رسالت و كوتاهى در مورد آن به منزله از بین رفتن زحمات چندین ساله پیامبر اكرم و بى نتیجه ماندن فداكاریهاى مسلمانان صدر اسلام محسوب مى‏شد.
مأموریتى كه در آن پیامبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، بطور رسمى جانشین خود را انتخاب كردند و باعث یأس و ناامیدى مخالفان اسلام شدند.
واقعه غدیر از جهات مختلفى قابل تأمل و بررسى است و یكى از نكاتى كه لازم است در مقطع كنونى مورد بررسى دقیق قرار گیرد پاسخگوئى به پرسشها و شبهاتى است كه در این خصوص مطرح شده است.

پرسشها و اشكالاتى كه در مورد حدیث غدیر مطرح شده است دو گونه است: یكى اشكالات و پرسشهایى كه در مورد اصل صدور حدیث از پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، مطرح شده است و دیگر اشكالات و پرسشهایى كه در مورد دلالت حدیث (بر نصب على، علیه‏السلام، به ولایت) مطرح شده است.
در اینجا به بررسى برخى از این پرسشها و انتقادات مى‏پردازیم:

پرسش اول:
اگر حدیث غدیر واقعیت داشت پس چرا از میان آن جمعیت انبوهى كه در مراسم حجةالوداع شركت كرده بودند تنها 110 نفر از صحابه پیامبر آنرا نقل كرده‏اند؟1

جواب:
اولاً، گروه زیادى از مسلمانان كه اهل مدینه نبودند، در جحفه از پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، جدا شدند و بنابراین نقلى از آنهادر تاریخ ثبت نشده است.
ثانیاً، بسیارى ازكسانى كه در سفر حجةالوداع شركت داشتند اهل نقل روایت و كتابت نبوده‏اند و راویانى كه این حدیث را نقل كرده‏اند بطور كلى كسانى هستند كه احادیث دیگر پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در اصول و فروع را نقل كرده‏اند. خلاصه تمام كسانى كه اهل حل و عقد شمرده مى‏شوند، و از اكابر اصحاب پیامبر مى‏باشند این حدیث را نقل كرده‏اند و كمتر واقعه‏اى به اندازه واقعه غدیر خم راوى دارد.
ثالثاً، با توجه به مخالفت شدید با امامت على، علیه‏السلام، و عداوت و بغض نسبت به ایشان، بخصوص در اوائل حكومت بنى‏امیه، انگیزه‏هاى زیادى براى كتمان این حدیث وجود داشته است؛ بطورى كه ضبط همین مقدار (تعداد 110 نفر) نیز از امور خارق‏العاده محسوب مى‏شود.
خلاصه انتشار این حدیث با سیاستهاى خلفاى جور در تضاد بوده لذا به هر وسیله از نقل آن جلوگیرى به عمل مى‏آورده‏اند.

پرسش دوم:
چرا با وجود آنهمه تاكید پیامبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در روز غدیر نسبت به ولایت على، علیه‏السلام، و برگزارى مراسم بیعت با آن حضرت و تبریك مردم و اكابر اصحاب پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، به امیرالمومنین هنوز بیش از هفتاد روز از آن واقعه نگذشته بود كه مردم همه چیز را فراموش كرده و حدیث پیامبر پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، هیچ نگرانى نسبت به زمان حیات خود ندارند و تمام نگرانى او از آینده اسلام است؛ زیرا كسى كه مى‏گوید: »من بزودى از میان شما خواهم رفت« پیداست كه در صدد تعیین جانشین براى خویش است و براى آینده برنامه‏ریزى مى‏كند.

جواب:
غالبا در هر جامعه‏اى عده انگشت‏شمارى هستند كه سرنوشت جامعه را رقم مى‏زنند و معمولا توده مردم تابع آنها هستند و كمتر از خود رأى مستقلى دارند.
پس از رحلت پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله،كسانى كه به عنوان اكابر صحابه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، شناخته مى‏شدند؛ با توجه به اوضاع بحرانى آن زمان، مصلحت جامعه اسلامى را چنین تشخیص دادند كه از وصیت پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در مورد على، علیه‏السلام، صرف‏نظر كنند و »رأى« را بر »نصّ« مقدم دارند. لذا باعجله با ابوبكر بیعت كرده و توده مردم هم از آن تبعیت كردند. عده‏اى هم كه با اینكار مخالف بودند در مقابل عمل انجام شده قرار گرفتند و بخاطر حفظ حكومت نوپاى اسلامى و وحدت میان مسلمان سكوت كردند.
سردمداران حكومت نیز بتدریج به مردم تلقین كردند كه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، على، علیه‏السلام، را صرفا معرفى كرده و او را شایسته خلافت دانسته نه اینكه آن حضرت را به خلافت نصب كرده باشد.

پرسش سوم:
اگر این حدیث از پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، صادر شده پس چرا »بخارى« و »مسلم« آنرا در صحیحین كه مهمترین كتب حدیثى اهل سنت محسوب مى‏شوند نقل نكرده‏اند؟2

جواب:
اولاً، صحیح مسلم بطور خلاصه به این واقعه اشاره كرده است، البته همین مقدار هم نكات مبهم زیادى را نسبت به واقعه غدیر آشكار مى‏كند. بدین جهت ما حدیث مسلم را نقل مى‏كنیم.
یزیدبن حیان مى‏گوید: من و حفصین بن سَیره و عمربن مسلم نزد زیدبن ارقم رفتیم. هنگامى كه نزد او نشسته بودیم حصین گفت: اى زید تو به سعادت بزرگى نائل شده‏اى پیامبر را ملاقات كرده‏اى؛ احادیث آن حضرت را شنیده‏اى؛ در ركاب او در جنگها شركت كرده‏اى؛ پشت سر او نماز خوانده‏اى؛ در مورد آنچه كه از پیامبر شنیده‏اى براى ما سخن بگو!
زید گفت: به خدا قسم سن من زیاد شده و پیر شده‏ام و بعضى از احادیثى راكه‏ازپیامبر،صلّى‏اللَّه‏علیه‏و[آله]سلّم، حفظ كرده بودم فراموش كرده‏ام پس آنچه را كه براى شما نقل مى‏كنم بپذیرید و آنچه را نقل نمى‏كنم مرا درتكلف وسختى نیندازید.
سپس گفت: پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏و[آله]سلّم، روزى در كنار (بركه) آبى كه به آن »خفم« مى‏گفتند و میان مكه و مدینه قرار داشت، براى ما خطبه‏اى خواند و پس از حمد و ثناى الهى و موعظه مردم فرمودند: چیزى نمانده كه از طرف پروردگار خوانده شوم و دعوت حق را لبیك گویم. من دو گوهر گرانبها را در میان شما مى‏گذارم اولین آنها كتاب خداست كه در آن نور و هدایت است؛ پس به كتاب خدا تمسك كنید... سپس گفت: و دیگرى اهل‏بیتم. در مورد اهل بیتم خدا را فراموش نكنید در مورد اهل‏بیتم خدا را فراموش نكنید؛ در مورد اهل‏بیتم خدا را فراموش نكنید...3
 از این حدیث بخوبى روشن مى‏شود كه اوضاع سیاسى آن زمان »زیدبن ارقم« را ناچار به كتمان حدیث غدیر نموده است؛ زیرا مى‏گوید: آنچه قبل از این از پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، روایت كرده‏ام بپذیرید و بیش از این مرا به تكلف و سختى نیندازید.
زیدبن ارقم تازمان حكومت مروان بن حكم زنده بوده و در سال 68 ق. وفات مى‏كند4 و مسلّم است در سایه حكومتى كه او را وادار به دشنام على، علیه‏السلام، مى‏كند، نقل حدیث غدیر براى او مشكلاتى ایجاد خواهد كرد. از این رو از مردم پوزش مى‏طلبد و به بهانه سالخوردگى و فراموشى از حاضران مى‏خواهد كه بیش از این او را در تنگنا قرار ندهند.
در عین حال زید، تلویحاً به این واقعه بزرگ اشاره مى‏كند و با ذكر تأكید پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در مورد اهل‏بیت خود با جمله »در مورد اهل‏بیتم خدا را فراموش نكنید« به پایمال شدن حق اهل‏بیت و از یاد بردن سفارش پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، نیز اشاره دارد.
ثانیاً، بسیارى از احادیث معتبرى كه علماى اهل سنت آنها را معتبر دانسته‏اند در این دو كتاب ذكر نشده است.
ثالثاً، كتب حدیثى اهل سنت منحصر در صحیح بخارى نیست و كتب معتبر دیگر مانند »سنن ابن ماجه5« و »مسند احمد« 6حدیث غدیر را بتفصیل ذكر كرده‏اند و اشاره شد كه صحیح مسلم هم اجمالاً آن را ذكر كرده است.

پرسش چهارم:
اگر پیامبر اكرم،صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، على، علیه‏السلام، را در روز غدیر به ولایت منصوب كرده باشند لازمه‏اش این است كه در زمان حیات پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، دو ولى بر مسلمین حاكم باشند و این باطل است؛ زیرا مسلّم است كه پیامبر هنوز در آن زمان ولى مسلمین بودند؛ پس على، علیه‏السلام، نمى‏توانست ولى باشد.7

جواب:
این معنى مسلّم است كه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، هیچ نگرانى نسبت به زمان حیات خود ندارند و تمام نگرانى او از آینده اسلام است؛ زیرا كسى كه مى‏گوید: »من بزودى از میان شما خواهم رفت« پیداست كه در صدد تعیین جانشین براى خویش است و براى آینده برنامه‏ریزى مى‏كند.
علاوه بر اینكه این عبارت پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، »الله‏اكبر بر اكمال دین و اتمام نعمت و رضایت پروردگار از رسالت من و ولایت على بن ابى‏طالب بعد از من« تصریح در این دارد كه نصب امیرالمؤمنین براى آینده اسلام است.

پرسش پنجم:
بعضى از كسانى كه صدور حدیث از پیامبر را پذیرفته‏اند اشكال كرده‏اند كه این حدیث دلالت بر ولایت و خلافت على، علیه‏السلام، ندارد؛ زیرا كلمه مولى معانى مختلفى دارد8 كه از جمله مى‏توان به موارد زیر اشاره كرد:
1- اولى؛ مانند: »مأواكم النّار هى مولاكم«؛9
 2- ناصر و یاور؛ مانند: »ذلك بأنّ اللّه مولى الّذین امنوا و أنّ الكافرین لا مولى لهم«؛10
 3- وارث؛ مانند: »إنّى خفت الموالى من ورائى«؛11
 4- دوست و صدیق؛ مانند: »یوم لا یغنى مولاً عن مولاً شیئاً«.12
و به احتمال زیاد كلمه »مولى« در حدیث غدیر به معناى دوست و یاور است. شاهد براى این معنى، این است كه عده‏اى از كسانى كه همراه على، علیه‏السلام، در یمن بودند به دلیل اینكه از او سختگیرى دیده بودند از دست او ناراحت شده و درباره او حرف مى‏زدند و از او عیب مى‏گرفتند؛ بدین جهت پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در روز غدیر خطبه‏اى خواند و فضائل على، علیه‏السلام، را بر شمرد؛ تا جلالت قدرش را بر مردم روشن سازد و سخنان بیهوده كسانى را كه نسبت به او بدگوئى كرده بودند، رد نماید. بنابراین گفته، پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله »هر كس من دوست
و یاور او هستم على دوست و یاور اوست« هیچگونه دلالتى بر نصب على، علیه‏السلام، بر خلافت و ولایت ندارد.13

جواب:
این مهمترین اشكالى است كه بر دلالت حدیث غدیر شمرده است و اهل سنت نیز تاكید زیادى روى آن دارند و غالبا حدیث را بر همین معنى حمل مى‏كنند. لكن حدیث را نمى‏توان بر این معنى حمل كرد. در اینجا ابتدا شاهدى را كه براى این معنى ذكر كرده‏اند بررسى مى‏كنیم سپس به معناى كلمه »مولى« مى‏پردازیم.
اما شاهدى كه ذكر كرده‏اند هیچ دلالتى بر اینكه »مولى« به معناى دوست و یاور باشد ندارد؛ زیرا پیامبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، دو بار على، علیه‏السلام، را به یمن فرستادند؛ ابتدا در سال هشتم كه در همین بار بود كه عده‏اى پس از بازگشت شكایت او را پیش پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، بردند و پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، از آنها سخت ناراحت شد؛ آنچنانكه خشم چهره مبارك حضرت را فرا گرفت. یكى ازكسانى كه در مورد على، علیه‏السلام، شكایت كرد »بفریده« نام داشت كه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، به او فرمودند:
اى بریده! كارى نكن كه بخواهى مرا بر على [علیه‏السلام] خشمناك سازى!14
و دیگر پس از این واقعه كسى چنین حرفهایى در مورد على، علیه‏السلام، نزد.
بار دیگر كه پیامبر على، علیه‏السلام، را به یمن فرستاد سال دهم بود كه على، علیه‏السلام، در بازگشت از یمن در مراسم حجةالوداع به پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، پیوست و این بار هیچكس درباره على، علیه‏السلام، چیزى نگفت و به پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، شكایتى نكرد.15
 علاوه بر اینكه شكایت چند نفر از على، علیه‏السلام، موجب این نمى‏شود كه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در آن بیابان گرم در وسط روز با آن كیفیت كاروان را متوقف كند و در مورد وفات قریب‏الوقوع خود خبر دهد و اولویت خود را بر مؤمنان به آنان یادآورى كند و آنهمه مدح و ثناى على، علیه‏السلام، را بگوید و فضائل آن حضرت را بر شمرد و او را دعا كند و بعد هم به مردم بگوید به على، علیه‏السلام، تبریك بگویید و با او بیعت كنید.
اما كلمه مولى همچنانكه اشاره شد، معانى متعددى دارد لكن هیچیك از آنها غیر از معناى »اولى به تصرف« در اینجا نمى‏تواند صحیح باشد.
مرحوم علامه امینى در كتاب شریف »الغدیر« مى‏فرمایند هنگامى كه كلمه »مولى« بدون قرینه اطلاق مى‏شود معناى »اولى بالشى‏ء« از آن متبادر مى‏شود و به فرض كه كسى این تبادر را نپذیرد، قرائن محكمى در خود حدیث وجود دارد كه دلالت مى‏كند بر اینكه مقصود ازكلمه مولى غیر از اولویت چیز دیگرى نمى‏تواند باشد.16
 سپس ایشان حدود بیست قرینه بر این معنى اقامه مى‏كنند كه در اینجا به بعضى از آنها اشاره مى‏كنیم:
قرینه اول، بعد از آنكه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، نسبت به ولایت خود بر مردم از آنها اعتراف گرفتند بلافاصله فرمودند:
من كنت مولاه فعلىٌّ مولاه.
یعنى همچنانكه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، بر مؤمنین اولویت دارد على، علیه‏السلام، هم چنین است و این همان معناى ولایت و خلافت است.
به عبارت دیگر، از اینكه پیامبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، ابتدا با اشاره به آیه شریفه، اولویت خود را به مردم یادآورى مى‏كنند؛سپس مى‏فرمایند: »من كنت مولاه فعلىٌّ مولاه« فهمیده مى‏شود كه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در صدد هستند كه آن ولایتى را كه خداوند به ایشان تفویض كرده همان را براى على، علیه‏السلام، اثبات كنند در غیر اینصورت اشاره به اولویت خود بر مؤمنین هیج وجهى ندارد بلكه لغو است.
قرینه دوم، پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، ابتدا با اشاره به وفات قریب الوقوع خود مى‏فرمایند: »بزودى از طرف پروردگار خوانده مى‏شوم و دعوت حق را لبیك مى‏گویم« بعد مى‏فرمایند: »من كنت مولاه فعلىٌّ مولاه« كه بخوبى دلالت دارد بر اینكه پیامبر، كلمه مولى معانى متعددى دارد لكن هیچیك از آنها غیر از معناى »اولى به تصرف« در اینجا نمى‏تواند صحیح باشد.
صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در صدد تعیین جانشین براى خود مى‏باشد.
بنابراین غیر از معناى »اولى به تصرف« معناى دیگرى در اینجا متناسب نیست.
قرینه سوم، اینكه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در آخر خطبه فرمودند: »الله‏اكبر بر اكمال دین و اتمام نعمت و رضایت پروردگار به رسالت من و ولایت على بن ابى‏طالب بعد از من« بخوبى دلالت دارد براینكه مقصود از مولى معناى اولویت بر مردم و خلافت مى‏باشد؛ زیرا رضایت خدا به ولایت على، علیه‏السلام، را در سیاق رضایت او به رسالت خود قرار داده و ولایتى كه در كنار رسالت قرار مى‏گیرد به معناى خلافت برمردم است.
در این عبارت قرینه دیگرى نیز دلالت دارد كه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، على، علیه‏السلام، را بر خلافت نصب كرده‏اند و آن كلمه »من بعدى« مى‏باشد؛ زیرا این كلمه احتمال اینكه ولایت به معنى دوستى یا نصرت باشد، منتفى ساخته و معناى »اولى به تصرف« را متعیّن مى‏سازد.

ارسال به