مذهبی فرهنگی

نكاتی از حدیث و حادثه غدیر
یك نگاه اجمالی به خطبه و حدیث غدیر , وقایعی قبل و بعد از آن بخوبی این نكته را روشن می سازد كه بحث امامت علی (ع ) و تداوم آن مطرح بوده است به جهت این نكات :
1 ـ پیامبراكرم (ص ) حدود نودهزار نفر تا یكصد وبیست هزار نفر رادر گرمای شدید در چهار راهی جحفه متوقف ساخت كه نشانگر اهمیت مسئله مطرح شده می باشد.
2 ـ خطبه خویش را با ذكر این نكته آغاز می كند كه رحلت من نزدیك است و به زودی عوت حق را لبیك می گویم , این خود نشان از آن دارد كه در پی مطرح كردن جانشین خویش می باشد.
3 ـ از مردم اقرار و اعتراف گرفت كه آنچه را خداوند برای آنان از اعتقادات و احكام و اعمال فرستاده است به آنها ابلاغ نموده و خدا را بر این اقرار شاهد گرفت .
4 ـ حدیث ثقلین را مجددا یادآوری نمود كه اگر می خواهید دچار گمراهی نشوید از قرآن و اهل بیت (ع ) جدا نشوید , و این سخن مقدمه ای است برای نكته بعدی .
5 ـ بعدازاین كه دست علی (ع ) را بالامی برد واز مردم اقرار می گیرد كه خدا و رسولش بر آنان ولایت دارند , می فرماید : « هر كس كه من مولای او هستم علی مولای اوست » یعنی همان ولایتی كه برای پیامبر اكرم (ص ) ثبات است , كه ولایت زعامت و حكومت بر آنان باشد , برای علی (ع ) نیز ثابت است .
6 ـ جمله « من كنت مولاه و ... » را سه بار و به قول احمد حنبل چهار بار تكرار نمود تا هم تاكیدی شده باشد و هم كسانی كه متوجه نشده اند , متوجه شوند.
7 ـ در حق كسانی كه ولایت علی (ع ) را بپذیرند دعا , و در حق كسانی كه آن را رد كند نفرین نمود.
8 ـ آیات عدیده ای از قرآن ازجمله آیه تبلیغ اكمل و ... , مورد استدلال و استشهاد قرار گرفت كه بعدا بیان می شود.
9 ـ تبریك گفتن حاضران و بیعت زن و مرد با امیر مومنان (ع ) و ... همه نشانگر این مطلبند كه هدف , معرفی امامت امیرمومنان (ع ) و تداوم آن بوده است .
باتوجه به این نكات سراغ آیاتی می رویم كه در خطبه غدیر و بعد از آن مورد استدلال و اشاره قرار گرفته و یا بعد از حادثه نازل شده است .

1 ـ آیه تبلیغ یا اعلام امامت
بعد از ثنا و شتایش الهی فرمود : « فاوحی الی ... « یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و الله یعصمك من الناس 2 ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است , كاملا (به مردم ) برسان , و اگر نكنی , رسالت او را انجام نداده ای , خداوند تو را از (خطرات احتمالی ) مردم نگاه می دارد » . 3 آنگاه ادامه داد كه مردم ! جبرئیل سه بار نازل شده است كه خداوند فرمان داده كه در میان این جمع برای سفید و سیاه اعلام كنم كه : « ان علی بن ابی طالب اخی و وصیی و خلیفتی و الامام بعدی ;4 كه به حقیقت علی بن ابی طالب برادر و وصی و جانشین و پیشوای بعد از من است . »
در منابع اهل سنت می خوانیم كه این عباس نقل كرده است كه آیه « یا ایها الرسول ... » در مورد علی (ع ) نازل شد. خداوند به رسول خدا فرمان داد كه در مورد (ولایت ) علی (ع ) تبلیغ نماید. سپس پیامبر خدا دست علی را گرفت و فرمود : هر كس من صاحب اختیار اویم پس علی صاحب اختیار اوست پس خدایا دوست بدار كسی را كه او را دوست بدارد و دشمن بدار كسی كه او را دشمن بدارد » . 5

2 ـ علی سرپرست شماست
دومین ایه كه مورد استشهاد پیامبر اكرم (ص ) قرار گرفته آیه ولایت است , حضرت فرمود : « و هو ولیكم بعدالله و رسوله , و قد انزل الله تبارك و تعالی بذلك ایه من كتابه ; علی صاحب اختیار و ولی شما است بعد از خدا و رسولش . و در این آیه در قرآنش نازل فرموده است , آنجا كه می فرماید : « انما ولیكم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاه و یوتون الزكاه و هم راكعون ;6 سرپرست و ولی شما , تنها خداست و پیامبر او و آنها كه ایمان آورده اند , همانها كه نماز را برپا می دارند , و در حال ركوع , زكات می دهند , » و این علی بن ابی طالب بود كه اقامه نماز كرد و زكات (صدقه ) در حال ركوع در راه خدا داد . »7
و ضریس از علی (ع ) نقل نموده كه آیه « انما ولیكم الله ... » بر پیامبر نازل شد , حضرت به مسجد وارد شدند درحالی كه مردم مشغول نماز بودند , دید سائلی ایستاده است , پیامبر رو به سائل كرد و فرمود : آیا كسی چیزی به تو داده است عرض كرد : نه یا رسول الله جز ان ركوع كننده (به علی (ع ) اشاره كرد) كه انگشتر خود را به من داد . » 8
علامه شیخ عبدالحسین امینی شصت و شش نفر از دانشمندان اهل حدیث و استوانه های روایی اهل سنت را با نام و نشانی دقیق كتابهایشان فهرست كرده و متن حدیثی را كه حاوی انطباق آیه مذكور با شخص علی (ع ) است از انس بن مالك نقل می كند و در آخر می افزاید : « مضمون این حدیث در این كتابها موجود است و همه آنها تصریح دارند كه این آیه در مورد خاتم بخشی حضرت امیرمومنان علی (ع ) در مسجد نبوی نازل گردیده است . » 9
مرتضی را دان ولی اهل ایمان تا ابد
چون زدیوان ابد دارد مثال « انما » 10

3 ـ افشای منافقان
در ادامه می فرماید : « از جبرئیل خواستم كه از بیان آیه تبلیغ مرا معذور دارد , چرا كه مومنان (راستین ) در اقلیت و منافقان و خدعه گران و... فراوانند چنان كه قرآن كریم در باره آنها فرمود : « تقولون بافوا هكم ما لیس لكم به علم و تحسبونه هینا و هو عند الله عظیم ;11 با دهان خود سخنی می گفتید كه به آن یقین نداشتید , و آن را كوچك می پنداشتید در حالی كه در نزد خدا بزرگ است . » همانهایی كه مرا آزار دادند , تا آنجا كه مرا اذن (خوش باورم نامیدند)... و خداوند در رد آنها فرمود : « و منهم الذین یوذون النبی و یقولون هو اذن , قل اذن خیرلكم ... ;12 از آنها كسانی هستند كه پیامبر(ص ) را آزار می دهند , و می گویند « او آدم خوش باوری است ! » بگو « خوش باوربودن او به نفس شماست » .
... اگر بخواهم اسامی تك تك آنها را ببرم می توانم , و اگر به خواهم به شخص آنان اشاره كنم می توانم , ولكن به خدا در امور آنها(و كارهایشان ) به آنها احترام گذاشتم , با این حال آیه تبلیغ را باید به گوش مردم برسانم . » 13
این منافقان همانهایی بودند كه بعد از خطبه غدیر و معرفی علی (ع ) به عنوان جانشین پیامبر(ص ) انواع توطئه ها را برای انحراف خلافت از مسیر اصلی خود و افتادن آن به دست غاصبان به اجرا گذاشتند كه به نمونه هایی اشاره می شود.

صحیفه ملعونه اول
دو نفر از منافقین در یك تصمیم اساسی و خطرناك با هم پیمانی بستند و آن این بود كه « اگر محمد از دنیا رفت یا كشته شد , نگذاریم خلافت و جانشینی او در اهل بیتش مستقر شود » سه نفر دیگر در این تصمیم با آنها هم پیمان شدند , و اولین قرارداد و معاهده را در كنار كعبه بین خود امضا كردند , و داخل كعبه آن را زیر خاك پنهان نمودند تا سندی برای التزام عملی آنها باشد , یكی از این سه نفر معاذبن جبل بود او گفت : شما مسئله را از جهت قریش حل كنید و من درباره انصار ترتیب امور را خواهم داد » , از آن جا كه « سعد بن عباده » رئیس كل انصار بود و او كسی نبود كه با غیر علی (ع ) هم پیمان شود , لذا معاذ بن جبل به سراغ بشیر بن سعید , واسیر بن حضیر كه هر كدام بر نیمی از انصار یعنی دو طایفه « اوس » و « خزرج » نفوذ و حكومت داشتند , آمد و آن دو را با خود بر سر غصب خلافت هم پیمان نمود . 14

توطئه قتل پیامبر(ص )
نقشه قتل پیامبر(ص ) بارها به اجرا در آمد , ولی منجر به شكست شد. یك بار در جنگ تبوك و چند بار به وسیله سم و بارها به صورت ترور تدارك دیده شده بود. در حجه الوداع همان پنج نفر اصحاب صحیفه ملعونه , با نه نفر دیگر برای بار آخر نقشه دقیق تری برای قتل حضرت در راه بازگشت از مكه به مدینه كشیدند , و نقشه چنین بود كه در محل از پیش تعیین شده ای , در قله كوه « ارشی » كمین كنند وهمین كه شتر پیامبر(ص ) سربالایی كوه را پیمود و در سرازیری قرار گرفت , سنگهای بزرگی را به طرف شتر حضرت رها كنند تا برمد وبا حركات ناموزون حضرت را به زمین افكند و آنان با استفاده از تاریكی شب به حضرت حمله كند و وی را به قتل برسانند و متواری شوند.
خداوند متعال پیامبرش را از این توطئه آگاه ساخت و وعده حفظ او را داد ـ منافقین كه چهارده نفر بودند ـ نقشه خود را عملی ساختند. همین كه شتر پیامر(ص ) به قله كوه رسید و خواست رو به پایین رود , سنگها را رها كردند , پیامبر با یك اشاره به شتر فرمان توقف داد در حالی كه حذیفه و عمار , یكی افسار شتر حضرت را در دست داشت و دیگری از پشت سر شتر را حمایت می كرد. با توقف شتر سنگها به سمت پایین كوه رفتند و حضرت سالم ماند. منافقین كه از اجرای دقیق نقشه مطمئن بودند , از كمین گاهها بیرون آمدند و با شمشیرهای برهنه به حضرت حمله كردند تا كار را تمام كنند , ولی عمار و حذیفه شمشیر كشیدند و سرانجام آنها را فراری دادند...
صبح روز بعد كه نماز جماعت بر پا شد , همین چهارده نفر15در صفهای اول جماعت دیده شدند!! و حضرت سخنانی فرمود كه اشاره ضمنی به آنان داشت . 16
علی جنب الله است .
در ادامه خطبه فرمود : « مردم علی را برتر بدانید زیرا او بر همه مردم بعد از من برتری دارد مردم به وسیله ماست كه خداوند روزی می دهد و خلق باقی می ماند , از رحمت خدا دور است كسی كه با این سخنان من مخالفت كند... بعد فرمود : مردم ! « انه جنب الله الذی نزل فی كتابه یا حسرتی علی فرطت فی جنب الله ;17 براستی علی جنب الله (از مقربان درگاه الهی است ) كه خداوند در كتابش در باره او فرمود : « افسوس بر كوتاهی كه در (مورد) جنب الله كردم » .
امام باقر(ع ) فرمود : « نحن جنب الله ;18 ما اهل بیت جنب الله هستیم » و امام است و بعد از او دیگر اوصیا در مكان رفیع قرار دارند , تا برسد به آخرین آنها . » 19 از امیر مومنان نقل شده است كه فرمود : « من جنب الله هستم » 20 . جنب الله كنایه از قرب و نزدیكی در پیشگاه الهی است واین گونه آیات رمزی است برای بیان موفقیت حجت الهی تا از دست تحریف گران در امان باشد .21

امامت همچنان باقی است
در فراز دیگر از خطبه غدیر فرمود : « ای مردم این امر خلافت را به عنوان امامت و وراثت در نسل خود تا روز قیامت به ودیعه می سپارم , و من ابلاغ كردم آنچه را مامور به ابلاغش بودم تا حجت باشد بر حاضر و غائب و بر همه كسانی كه حضور دارند یا ندارند . » 22
در ادامه می فرماید : « معاشر الناس القرآن یعرفكم ان الائمه من بعده ولده و عرفتكم انهم منی و منه حیث یقول الله عز و جل « كلمه باقیه فی عقبه » 23 و قلت لن تضلوا ما ان تمسكتم بهما; ای مردم ! قرآن معرفی می كند كه امامان بعد از او (علی ) فرزندان او هستند و من نیز به شما فهماندم كه آنان از (نسل ) من و او هستند , آنجا كه خداوند عزیز و جلیل می فرماید : « كلمه پاینده ای در نسل او » من گفتم : اگر به آن دو (قرآن و ائمه ) تمسك كنید هرگز گمراه نمی شوید . » 24
در روایتی از پیامبر(ص ) می خوانیم وقتی از آیه « كلمه باقیه ... » سئوال شد حضرت فرمود : « فقال الامامه فی عقب الحسین علیه السلام یخرج من صلبه تسعه من الائمه . منه مهدی هذه الامه ;25 امامت در نسل حسین (ع ) است كه از صلب او نه نفر از امامان به وجود می آیند , واز جمله مهدی این امت (صاحب الزمان ) است . »
از امام سجاد(ع ) در اكمال الدین , و امام باقر(ع ) در علل الشرایع همین مضمون نقل شده است . 26

بیعت با علی (ع ) بیعت با خداست
در ادامه فرمود : « و من بایع فانها یبایع الله ; 27 كسی كه با علی بیعت كند همانا با خدا بیعت كرده است . » چرا كه دست علی دست خداست قرآن كریم می فرماید : « ان الذین یبایعونك انما یبایعون الله یدالله فوق ایدیهم فمن نكث فانما ینكث علی نفسه و من اوفی بما عاهد علیه الله فسیوتیه اجرا عظیما;28 كسانی كه با تو بیعت می كنند (در حقیقت ) تنها با خدا بیعت می نمایند و دست خدا بالای دست آنهاست , پس هر كس پیمان شكین كند , تنها به زیان خود پیمان شكسته است و آن كس كه نسبت به عهدی كه با خدا بسته وفا كند , بزودی پاداش عظیمی به او خواهد داد. »
آنگاه دستور داد همه مردم با او بیعت كنند و مردم نیز به سوی پیامبر(ص ) و امیر مومنان (ع ) هجوم آوردند وبا ایشان به عنوان بیعت دست می دادند وبه پیامبر اكرم (ص ) وعلی (ع ) تبریك می گفتند و پیامبر اكرم (ص ) می فرمود : « الحمدلله الذی فضلنا علی جمیع العالمین ; حمد برای خدای است كه ما را بر همه جهانیان برتری داد » و صدای مردم بلند شد كه آری شنیدیم و طبق فرمان خدا و رسول با قلب و جان و زبان و دستمان اطاعت می كنیم . » 29
پیامبر اكرم (ص ) مكررا می فرمود : « به من تبریك بگویید , به من تهنیت بگویید زیرا خداوند مرا به نبوت و اهل بیتم را به امامت اختصاص داده است . » 30
و زنان نیز با حضرت بیعت كردند به این صورت كه پیامبر اكرم (ص ) دستور دادند تا ظرفی آوردند و پرده ای زدند كه نیمی از ظرف آب در یك سوی پرده و نیم دیگر در آن سوی دیگر قرار بگیرد و زنان با قرار دادن دست خود در یك سوی آب , و امیرمومنان در سوی دیگر , با آن حضرت بیعت نمایند. همچنین دستور دادند تا زنان هم به حضرتش تبریك و تهنیت بگویند و این دستور را درباره همسران خویش موكد داشتند. بانوی بزرگ اسلام , حضرت زهرا(س ) نیز از حاضرین در غدیر بودند , همچنین كلیه همسران پیامبر(ص ) در آن مراسم حضور داشتند.
با ولایت علی دین كامل شد
هنوز جمعیت متفرق نشده بودند كه امین وحی این آیه را فرود آورد , « الیوم اكملت دینكم و اتممت علیكم نعمتی و رضیت لكم الاسلام دینا » 31 امروز دین شما را كامل كردم , و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آئین (جاودان ) شما پذیرفتم .
آنگاه رسول خدا(ص ) فرمود : « الله اكبر علی اكمال الدین و اتمام النعمه و رضی الرب برسالتی , والولایه لعلی من بعدی 32 الله اكبر بر كامل شدن و تمام شدن نعمت و رضایت پروردگار به رسالت من .
روایت فوق را شانزده نفراز محدثان اهل سنت نقل كرده اند . همچون گنجی شافعی در « كفایت الطالب » ص 60 سیوطی « الدرالمنثور » ج , 2 , ص 284 ; این مغازی در « المناقب » ص 19 و جریر طبری در كتاب « الولایه » و ابن مردویه اصفهانی , و ابونعیم اصفهانی در كتاب « مانزل من القرآن فی علی » و خطیب بغدادی در كتاب « تاریخ بغداد » ... 33

آیات بی شمار در فضائل علی (ع )
آنچه از آیات ذكر شد , برخی آیات بود كه در خطبه غدیر مورد استدلال و اشاره قرار گرفته است و گرنه آیاتی كه درباره امامت و ولایت علی (ع ) و فضائل آن حضرت وارد شده بیش از آن است كه حتی در یك كتاب بگنجد , خود پیامبراكرم (ص ) در همین خطبه غدیر به این مطلب اشاره فرموده است آنجا كه فرمود : « و ما نزلت آیه رضی الافیه , و ما خاطب الله الذین آمنوا الابرابه ولا نزلت آیه مدح قرآن الافیه , ولا شهد الله بالجنه فی « هل اتی علی الانسان » الاله , ولا انزلها فی سواه , ولا مدح بها غیره 34 و آیه خشنودی (پروردگار) جز درباره او نازل نشده است و مخاطبه خداوند با مومنان آغازش بااو (علی ) است , آیه مدحی در قرآن نازل نشده است مگر او داخل آن است و در هل اتی بهشت را خدا برای او شهادت داده است و سوره هل اتی درباره غیر او (و اهل بیتش ) نازل نشده و جز او (و اهل بیتش ) كسی به وسیله آن مدح نشده است » .
خوارزمی می گوید : تمام « یا ایهاالذین آمنوا » در قرآن درباره علی (ع ) است . 35
و مرحوم سلطان الواعظین می گوید از طبرانی و محمدبن یوسف گنجی شافعی و محدث شام در تاریخ كبیر مسندا نقل شده است كه بیش از سیصد آیه در شان علی (ع ) نازل شده است 36

دل را ولا و حب علی با صفا كند
هردرد را محبت مولا دوا كند
آن شاهكار خلقت و فرمانروای عشق
مدحش به آیه آیه قرآن خدا كند.

حجت الاسلام سیدجواد حسینی

پی نوشتها :
1 ـ محمد باقر مجلس , بحارالانوار , بیروت , داراحیا التراث العربی , ج 37 ص 207 ـ 208 و ر ـ ك عوالم العلوم , شیخ عبدالله بحرانی , ج 15 ص 375 ـ ص 376
2 ـ سوره مائده آیه 67
3 ـ بحارالانوار همان , ج 37 , ص 206
4 ـ همان
5 ـ سیوطی , الدرالمنثور , ج 2 , ص 327 ذیل آیه 67 مائده , فخر رازی , تفسیر الكبیر , ج 2 , ص 636 , ینابیع الموده شیخ سلیمان قندوزی , ص 140 باب 39 , الوسی روح المعانی , ج 6 , ص 172
6 ـ سوره مائده آیه 55
7 ـ بحارالانوار , همان , ج 206
8 ـ ابوالنصرا الحافظ ابن كثیر الدمشقی , البدایه و الشهایه , بیروت مكتبه المعارف , ج 7 , ص 358 , فوائدالسمطین , همان ج 1 , ص 195 حدیث 153 , ینابیع الموده , سلیمان قندوزی , ص 251
9 ـ الغدیر , علامه امینی , دارالكتب الاسلامیه , ج 3 , ص 162
10 ـ ابن یمین
11 ـ سوره نور , آیه 15
12 ـ سوره توبه , ایه 61
13 ـ بحارالانوار , همان ص 207
14 ـ بحارالانوار , همان , ج 17 , ص 29 و ج 28 , ص 186 و ج 37 , ص 114 ـ 115 , كتاب سلیم بنم قیس , ص 816 حدیث 37 , عوالم ج 15 , ص 164 , اسرار غدیر محمدباقر انصاری , ص 57
15 ـ معاویه , عمر و عاص , طلحه , سعدبن ابی وقاص , عبدالرحمان , ابوعبیده , ابوموسی اشعری , ابوهریره مغیره و ...
16 ـ بحارالانوار , ج 28 , ص 99 و 100 و ج 37 ص 115 , عوالم , ج 15 , ص 304 , اقبال الاعمال ص 458
17 ـ سوره زمر , آیه 56
18 ـ فیض كاشانی , تفسیر صافی , موسسه الاعلمی , ج 4 , ص 326
19 ـ همان
20 ـ همان
21 ـ همان , ص 327
22 ـ بحارالانوار , همان , ص 211
23 ـ سوره زخرف , آیه 28
24 ـ بحارالانوار , ج 37 , ص 215
25 ـ تفسیر الصافی , همان , ج 4 , ص 388
26 ـ همان , ص 387
27 ـ بحارالانوار , همان , ص 219
28 ـ سوره فتح , آیه 10
29 ـ بحارالانوار , همان , ص 126 و 166 , الغدیر , ج 1 , ص 58
30 ـ همان , و بحارالانوار , ص 217 ج 37
31 ـ سوره مائده , ص 3
32 ـ الغدیر , ج 1 , ص 11 و ر ـ ك فوائدالسمطین , ج 1 , ص 74 , ابن كثیر در تفسیر , ج 2 , ص 491
33 ـ ر ـ ك الغدیر , ج 1 , ص 237 ـ 230
34 ـ بحارالانوار , ج 37 , ص 210
35 ـ مناقب خوارزمی , ص 266 ـ 28
36 ـ سلطان الواعظین شیرازی , شبهای پیشاور دارالكتب الاسلامیه 1376 , ص 386
از ماهنامه پاسدار اسلام شماره 289 

ارسال به