مذهبی فرهنگی

ولایت تعطیل بردار نیست؛ یعنی اگر کسی در حوزة اختیار، مسئولیّت و آگاهی خودش، تسلیم ولایت حقّه نشد و از این ولایت اعراض کرد، حتماً ولایت دیگری بر او اعمال خواهد شد و آن ولایت باطل است و نتیجة ولایت باطل، این است: «ولى كسانى كه كفر ورزیده‏ا ند سرورانشان [همان عصیانگران] طاغوتند كه آنان را از روشنایى به سوى تاریكی‌ها مى‏برند.»     گفت‌وگو با حجّت الاسلام و المسلمین سیّد محمّدمهدی میرباقری  سپاسگزاریم كه فرصتی را فراهم كردید تا پرسش‌هایی را در زمینة معنا، مفهوم و مصداق جاهلیّت كه در روایت «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیّة» مطرح شده است، مطرح كنیم. نخستین پرسشی كه در این زمینه مطرح است این است كه، جایگاه این روایت شریف در میان متون روایی شیعه و اهل سنّت چگونه است و علمای فریقین چگونه با آن برخورد كرده‌اند؟  این روایت با عبارات مختلفی كه مضمون آنها بسیار به هم نزدیك است، از پیامبر اكرم(ص) نقل شده است: «من مات و لیس له امام، مات میتة جاهلیّة؛ 1 هر كس در حالی بمیرد كه امامی برای او نباشد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.» یا «من مات و لیس فی عنقه بیعة، مات میتة جاهلیّة؛2 هر كس بمیرد و در گردنش بیعتی نباشد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.» یا روایت معروفی كه از شیعه و اهل سنّت نقل شده است: «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیّة؛3 كسی كه بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است.» آن روایات نوع اوّل كه می‌گوید: «من مات و لیس له امام» منظور همان امام زمان(ع) است. در روایات متعدّدی این سؤال طرح شده كه آیا مقصود، امام حیّ و زنده است؟ و حضرت فرمودند: «بله مقصود، امام حیّ و زنده است.» این طور نیست كه اگر فرد، امام‌های قبلی را شناخته باشد، این برای هدایت انسان كافی باشد. در مجموع، مضمونی كه در روایات امامیّه آمده، مضمونی است كه در روایت «كمال الدّین» صدوق4 آمده است و مرحوم شیخ حرّ عاملی هم در «وسائل الشّیعه»،5 از كمال الدّین صدوق این روایت را نقل می‌كند كه «من مات و لم یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیّة». مضامین دیگر، قریب به این مضمون هستند. مثل اینكه «من مات و لیس له امام یسمع له و یطیعه مات،‌ میتة جاهلیّة؛6 هر كس در حالی بمیرد كه امامی برای او نباشد كه به فرمانش گوش دهد و از اوامرش اطاعت كند، به مرگ جاهلی مرده است.» این مضمون در منابع شیعه به حدّی نقل شده است، كه اگر متواتر نباشد، به لحاظ سندی مورد اعتماد و وثوق قریب به یقین است، ادّعا هم شده كه این حدیث در حدّ تواتر نقل شده و در مجامع اهل سنّت نیز همین طور است و آنها به طور مكرّر آن را در صحّاحشان قریب به همین مضامین از وجود مقدّس رسول خدا(ص) نقل كرده‌اند، در مجموع در منابع اهل سنّت هم در یك حدّ اعتمادبخشی برای خودشان نقل شده است و بنابراین كسی از محقّقان آنها منكر این حدیث نیست. من ندیده‌ام كه كسی این حدیث را انكار كرده باشد. از این جهت برخی هم ادّعا كرده‌اند كه این حدیث در حدّ تواتر نقل شده است كه البتّه من نتوانستم تحقیق كنم، ولی می‌شود تحقیق كرد. آنچه مسلّم است و می‌توان ادّعا كرد این است كه، این خبر بیش از یك خبر واحد و در حدّ خبر مستفیض؛ بلكه بالاتر از آن است. اهل سنّت هم این خبر را به هیچ وجه انكار نكرده‌اند و فقط دربارة دلالتش بحث كرده‌اند. بنابراین این حدیث از نظر سند و جایگاه، در متون روایی شیعه و متون روایی اهل سنّت، جایگاه مورد قبولی دارد و در بسیاری از موضوعات مورد پذیرش فریقین، حدیثی به اندازة این حدیث نقل و تكرار نشده است.

مراد از معرفت به امام در این حدیث چیست؟ آیا مراد، معرفت اسمی و ظاهری است یا چیزی فراتر از آن؟

 در باب معرفت امام، بحث‌های پر دامنه‌ای به خصوص در منابع روایی شیعه آمده است که، آن هم منوط به این است که، ما حقیقت و جایگاه ولایت را در رشد انسان تعریف کنیم تا بعد معلوم شود جایگاه معرفت در رشد انسان کجاست، ولی به خصوص از متن خود این روایت استفاده می‌شود که این معرفت، معرفتی است که وجودش رافع جاهلیّت است و فقدان آن موجب جاهلیّت انسان می‌شود؛ پس معرفت باید معرفتی باشد که بتواند انسان را از جاهلیّت خارج کند. پس ما معرفت را به هر گونه تعریف کنیم باید تناسب با این معنا رعایت شود و قطعاً آن یک معرفت ظاهری نیست، یعنی شناخت ظاهری و مشخّصات ظاهری امام(ع)، این ارزش را ندارد که آن معرفت مطلوب و مورد نظر را به ما بدهد که ما را از جاهلیّت نجات دهد. بنابراین، برای روشن شدن این معرفت، اگر خودمان مضمون این روایت را بکاویم، می‌توانیم آرام آرام این معرفت را از درونش بیرون بیاوریم؛ ولی پیش از آن لازم است نکاتی را مورد توجّه قرار دهیم:

1. ولایت و امامت حقّه چه جایگاهی در رشد انسان دارد؟ ولایت، طریق جریان توحید در عالم است؛ یعنی اگر معتقد باشید که حقیقت، رسیدن به درک توحید است، ولایت، طریق جریان توحید در عالم و طریق رسیدن به توحید در قوس صعود است. هم حقیقت توحید در عالم از طریق ولایت حقّه جاری می‌شود و هم درک حقیقت توحید جز به درک مراتب ولایت میسّر نمی‌شود.

ما سه منزلت برای عبودیّت قائل هستیم: منزلت توحید، ولایت و شریعت. شریعت، مناسک جریان ولایت و توحید است؛ چنان‌که در مرتبة صعود هم، آراسته شدن به شریعت، اعمّ از شریعت مربوط به رفتار و احکام عملی و شریعت مربوط به اعتقادات و اخلاق انسان، مرحلة اوّل رشد است.

مرحلة دوم، درک حقیقت ولایت است و این حقیقت طریقی برای رسیدن به حقیقت عبودیّت و تعظیم در مقابل خدای متعال است؛ یعنی مثلث توحید، ولایت و شریعت، مثلثی است که اضلاع و ابعاد عبودیّت را تعریف می‌کند و حلقة اتّصال شریعت و توحید، ولایت حقّه است.

2. ولایت حقّه، طریق جریان هدایت الهی و انوار هدایت است؛ یعنی درک حقیقت ولایت الهی، جز از طریق ولایت ائمة اطهار(ع) ممکن نیست.

3. ولایت تعطیل بردار نیست؛ یعنی اگر کسی در حوزة اختیار، مسئولیّت و آگاهی خودش، تسلیم ولایت حقّه نشد و از این ولایت اعراض کرد، حتماً ولایت دیگری بر او اعمال خواهد شد و آن ولایت باطل است و نتیجة ولایت باطل، این است: «وَ الَّذِینَ كَفَرُواْ أَوْلِیَآؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ؛7 ولى كسانى كه كفر ورزیده‏ا ند سرورانشان [همان عصیانگران] طاغوتند كه آنان را از روشنایى به سوى تاریكی‌ها مى‏برند.» از معارف تقریباً مسلّم قرآن این است که، ما دو جریان ولایت داریم که این دو جریان ولایت، تعطیل بردار نیستند. انسان نمی‌تواند از مدار ولایت حقّ و باطل خارج شود؛ همین که از مدار ولایت الله خارج شد، وارد محیط ولایت باطل ‌می‌شود. محیط ولایت الله، محیط نور، هدایت به قرب، کمال و رضوان است و محیط ولایت باطل، محیط سیر در ظلمات و دوری از حقیقتِ ولایت و معرفت نور است.

اگر این مطلب را پذیرفتیم که شأن امامت، ولایت و خلافت است، روشن می‌شود که درک حقیقت ولایت، موجب درک نور و هدایت و در نهایت موجب درک حقیقت حیات می‌شود.

در روایاتی که تفسیر آیات قرآن آمده است، حیات و حیات باطنی را به ولایت تعبیر کرده‌اند: «أَوَ مَن كَانَ مَیْتًا فَأَحْیَیْنَاهُ وَجَعَلْنَا لَهُ نُورًا یَمْشِی بِهِ فِی النَّاسِ كَمَن مَّثَلُهُ فِی الظُّلُمَاتِ لَیْسَ بِخَارِجٍ مِّنْهَا كَذَلِكَ زُیِّنَ لِلْكَافِرِینَ مَا كَانُواْ یَعْمَلُونَ؛8 آیا كسى كه مرده[دل] بود و زنده‏اش گردانیدیم و براى او نورى پدید آوردیم تا در پرتو آن در میان مردم راه برود، چون كسى است كه گویى گرفتار در تاریكی‌هاست و از آن بیرون‏آمدنى نیست. این گونه براى كافران آنچه انجام مى‏دادند، زینت داده شده است.» مثل این است كه انسان‌ها به خودی خود، هم مرده هستند و هم در گمراهی. این مضمون در بسیاری از ادعیه و روایات آمده است. به عنوان مثال در مناجات حضرت امیر(ع) داریم كه: «مولای یا مولای انت الحیّ و أنا المیّت»9 او حیّ است و ما میّت و این مسئله همیشه بوده و خواهد بود. بعد از خلق و عطای حیات و رحمت حیّ که شامل حال ما شده، باز هم ما میّت هستیم. «مولای یا مولای أنت الهادی و أنا الضّال و هل یرحم الضّال الّا الهادی» بعد از اینکه رحمت ذات اقدس الهی شامل حال ما شد و از حقیقت هدایت خود به ما بخشید، باز هم آنچه اتّفاق می‌افتد، این است که «أنت الهادی و أنا الضّال»؛ این طور نیست که این حقیقت عوض شود و ما خودمان ‌هادی باشیم، ما به خودی خود همیشه در ضلالت و مقام موت هستیم. خدای متعال عدّه‌ای را از این موت و ضلال بیرون می‌آورد و عدّه‌ای هم هستند که مراتب وجودیشان در همان ضلالت، حیرت، ظلمت و مرتبة موت باقی می‌ماند. روایاتی که ذیل این آیه آمده است، توضیح می‌دهد که حقیقت نور و حیاتی که خدای متعال به عدّه‌ای عطا می‌کند، چیزی جز ولایت نیست. در روایتی كه از امام محمّد باقر(ع) نقل شده است، آن حضرت در تفسیر آیة یاد شده، می‌فرماید: ««میت» لا یعرف شیئاً و «نوراً یمشی به فی النّاس» اماماً یؤتمّ به «یكن مثله فی الظلمات لیس بخارج منها» قال: الّذی لا یعرف الامام؛ «مرده» كسی است كه چیزی را نمی‌شناسد و «نوری كه در پرتو آن در میان مردم راه برود»، امامی است كه پیروی می‌شود و مراد از «چون كسی است كه گویی گرفتار در تاریكی‌هاست»، كسی است كه امام را نمی‌شناسد.»10 بنابراین، حیات با برخورداری از علم امام که سرچشمة نور و هدایت است، حاصل می‌شود. همچنین در تفسیر آیة شریف: «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِیهَا أَنْهَارٌ مِّن مَّاء غَیْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِن لَّبَنٍ لَّمْ یَتَغَیَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشَّارِبِینَ وَأَنْهَارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّى؛ 11 مَثَل بهشتى كه به پرهیزگاران وعده داده شده [چون باغى است كه] در آن نهرهایى است از آبى كه [رنگ و بو و طعمش] برنگشته و جوی‌هایى از شیرى كه مزّه‏اش دگرگون نشود و رودهایى از باده‏اى كه براى نوشندگان لذّتى است و جویبارهایى از انگبین ناب». در روایات آمده است كه حقیقت این نهرهای بهشتی كه پرهیزكاران از آن بهره‌مند می‌شوند، علم امام است. گرچه واقعاً نهرهایی از نوشیدنی در بهشت وجود دارد، ولی باطنش چیزی غیر از علم امام نیست که در این انهار تجلّی پیدا کرده؛ یا در روایات دیگری داریم که توضیح می‌دهد، حیات به علم امام قائم است و علم امام، مبدأ حیات است. بنابراین، حقیقت نور و حیات طیّبه‌ای که انسان را از آن مقام موتی که همة انسان‌ها به خودی خود در آن مقام هستند و از مقام ضلال خارج می‌کند و به مقام نور و هدایت می‌رساند، چیزی جز حقیقت ولایت امام(ع) نیست. بنابراین اگر کسی به اینجا نرسد، در آن مقام (موت) باقی می‌ماند. «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اسْتَجِیبُواْ للهِ و َلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُم لِمَا یُحْیِیكُمْ؛ 12 اى كسانى كه ایمان آورده‏اید! چون خدا و پیامبر، شما را به چیزى فرا خواندند كه به شما حیات مى‏بخشد، آنان را اجابت كنید». آنچه كه خدا و رسول، ما را به آن دعوت می‌کنند، حقیقت ولایت است؛ یعنی ولایت امیرالمؤمنین(ع) و اولیای الهی که همان ولایت نبیّ اکرم(ص) و ولایت الله است. همین سرچشمة‌ حیات طیّبه است. دلیل این موضوع هم این است که مراتب حیات انسان تابع درک مراتب روح است و مراتب روح در مؤمنان متفاوت است. در روایتی كه در «كافی» نقل شده، آمده است: حضرت صادق(ع) فرمود: «جابر! خداوند مردم را سه گونه آفریده. این آیه اشاره به همان است «وَ كُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً فَأَصْحابُ الْمَیْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَیْمَنَةِ وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ.»

سابقون پیامبر اكرم(ص) و برگزیدگان از میان مردمند كه در آنها پنج روح قرار داده و به روح القدس ایشان را تأیید نموده. با روح القدس به مقام پیامبری مبعوث شده‏اند و به روح ایمان تأیید كرده و به وسیلة آن از خدا می‌ترسند، به روح قوّت تأیید شده‏اند با آن روح بر اطاعت خدا نیرو می‏گیرند و با روح شهوت تأیید شده‏اند كه با آن اشتهار به طاعت خدا دارند و از معصیت بیزارند و در آنها روح حركت قرار داده كه می‌روند و می‏آیند و در مؤمنان كه اصحاب یمین هستند روح ایمان قرار داده با آن از خدا مى‏ترسند و روح قوّت كه بر اطاعت خدا نیرو می‌گیرند و روح شهوت كه با آن به طاعت خدا تمایل دارند و روح حركت كه می‌روند و می‏آیند.»13

همة این مراتب روح، نازلة كلمه روح است و حقیقت حیات در آن کلمة‌ روح است. بنابراین مراتب درک حیات، جز به درک مراتب حقیقت روح ممکن نیست که نازله‌ای از آن در مؤمنان و مرتبة بالاتری از آن، که روح القدس است، در انبیا واقع می‌شود و حقیقتش در چهارده معصوم(ع) متجلّی می‌شود و آنها هستند که مؤیّد کلمة‌ روح، بلکه عین کلمة‌ روح هستند. فرمود: «و نحن روح الله و كلمته؛14 پس ما روح خدا و كلمة او هستیم.» باز فرمود: «إِنَّ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصَالًا بِرُوحِ الله مِنِ اتِّصَالِ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِهَا؛15 اتّصال روح مؤمن به حقیقت روح الهی از اتّصال شعاع خورشید به خورشید بیشتر است.» یعنی تجلّی و شعاعی از آن حقیقت در مؤمن واقع می‌شود.

ارسال به