"دانشگاه اسلامی" آرمان و ایده آل مؤمنان است. دانشگاه و مرکز علمی که بشریّت یک بار تحقق آن را مشاهده نمود. امام جعفر صادق(ع) رییس مذهب تشیّع است. ایشان مرکز علمی را پایه گذاری کردند که به حق دانشگاه اسلامی بود. جایی که به تعقّل بها داده می شد و برای حفظ دین از عقل مدد گرفته می شد. ما در مقاله پیشین گفتیم که: حقیقت عقل و دین یکی است. بنابراین تعارضی میان آن دو وجود ندارد. اکنون برآنیم تا همان طور که وعده داده بودیم این مسأله مهم را پی گیری نماییم. یعنی:

ارتباط  عقل و دین و سنجش نسبت عقل و دین و تعیین ارزش عقل در معرفت دینی

برای این کار  پیش از هر چیز باید روشن شود كه مراد از دین چیست و منظور از عقل كدام است و مقصود از نقل و نسبت آن با وحی چیست.

البته دو امر مهم را به عنوان پیش فرض می پذیریم:

1- دینِ واحد و حقّه اسلام است.

2- عقل آدمی توان ادراك برخی از معارف، احكام و قوانین آن را داراست.

 این دو امر را در این جا بدون استدلال قبول می کنیم. اگرچه در جای خود هر دو قابل بحث و استدلال‏اند و می‏توان آنها را اثبات نمود امّا در این سلسله مباحث به مناقشات مربوط به قابلیت و توان عقل و خرد آدمی در ادراك حقایق و امور، جز در حدّ ضرورت نخواهیم پرداخت و ارزش معرفت ‏بخشی عقل را مسلم فرض می‏كنیم، چنان‏كه وجود دین حق (اسلام) به عنوان مصنوع و مجعول خداوند متعال نیز اصل موضوعی دیگر بحث فعلی را تشكیل می‏دهد.

ما باید به پیامبر و اهل بیت او عشق بورزیم و آن ها را دوست داشته باشیم. این عشق و دوستی سبب کمال و رشد ما می شود. چون با ابراز علاقه به آن ها سعی می کنیم در رفتار و کردار همانند آن ها شویم. پس دیگر گرد گناه و زشتی نمی چرخیم. چون محبوب های ما معصوم و دور از گناهند. ما هم می خواهیم مثل آن ها شویم. بنابراین سعی می کنیم خوب باشیم! خداوند متعال در توصیف دوستان و محبین رسول اکرم(ص) می فرماید:« لَا تَجِدُ قَوْمًا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءهُمْ أَوْ أَبْنَاءهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُوْلَئِكَ كَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمَانَ وَأَیَّدَهُم بِرُوحٍ مِّنْهُ وَیُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُوْلَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛  گروهى كه به خدا و روز قیامت ایمان آورده اند با مخالفان خدا و فرستاده او دوستى نمی كنند و اگر چه آن مخالفان پدران یا برادران یا خویشاوندانشان باشند. خدا در دلهای آن گروه ایمان را ثابت كرد و به روحى از نزد خود (یا به روحى از جنس ایمان ) آنان را تقویت نمود و ایشان را به بوستانهائى وارد می نماید كه در زیر (درختان ) آن جویهاى آب روان است در حالیكه همیشه در آنجا مى مانند. خدا از ایشان خوشنود است و ایشان نیز از خدا خوشنودند. آنها سپاه خدایند (یاران دین اویند). آگاه باشید كه بی گمان تنها سپاه خدا رستگارند.» (1) یعنی عشق و محبت به پیامبر و اهل بیت او دوستی و محبّتی است که از همه دوستی ها و خویشاوندی ها بالاتر ست و این محبت است که سبب خوشبختی و رستگاری می شود.

در ادامه بررسی رابطه عقل و دین در جهت تحقق دانشگاه اسلامی بایستی منظور از عقل را نیز معیّن کنیم. بر این اساس مراد خود از عقل را بیان می داریم:

2. تعریف عقل

عقل واژه‏ای است كه بار ارزشی دارد و همگان مدّعی داشتن آنند.

             گر از بسیط زمین عقل منعدم گردد      به خود گمان نبرد هیچ كس كه نادانم(1)

لذا معنا و موارد اطلاق آن نزد اصحاب مكاتب متعدد، متفاوت است. كلمه عقل همانند واژه درخت، زمین یا ستاره و سپهر نیست كه نزد همگان یكسان باشد. نیز نظیر واژه چشم و گوش یا دست و پا از اعضای ادراكی و تحریكی بدن انسان نیست تا در بینش همه به یك معنا باشد.

داوری توده مردم درباره افرادی كه منافع دنیا و اغراض مادی و اهداف گذرای طبیعی را به خوبی و با سرعت تشخیص می‏دهند ولی در تمیز معارف والا، مطالب معنوی و اهداف اخروی و جاودان ناتوانند چنین است كه آنها از عقل خوبی برخوردارند.

آنچه در این مقاله بررسی می‏شود تبیین سهم و كاركرد عقل در زمینه دین‏شناسی است. اینكه كار عقل در رابطه با دین چیست؟

آیا فقط احكام دینی را ادراك می کند یا می‏تواند خودش نیز حكم دینی را بیان نماید؟

 یعنی آیا عقل كلید ورود بشر به ساحت دین است یا چراغ آن است و فضای محتوای دین را برای بشر آشكار می‏سازد؟

در واقع دخالت عقل در دین به آن است كه عقل بتواند چیزی را به مجموعه دین اضافه كند و به‏بیان دیگر، دین ساز باشد! اگر كسی ادعا كند كه عقل آدمی شأن آن را دارد که در دین خدا قانون گذاری کند می پذیریم كه عقل می‏تواند در بُعد تشریعی دین سهمی داشته باشد و احكامی را به مجموعه دین بیفزاید.

امّا باید گفت: فقط اراده و علم ازلی الهی است که در دین قانون گذاری می کند. همه اصول و فروع محتوایی دین از ناحیه خدای سبحان تعیین می‏شود و عقل آدمی فاقد شأن حكم كردن و دستور دادن است و تنها گزارشگر و ادراك كننده احكام و دستورهای الهی است. پس عقل ابزاری در دست بشر است که دین را با آن بفهمد. این كه گفته می‏شود عقل حكم می‏كند؛ یعنی حكم خدا را می‏فهمد و گرنه عقل، نمی تواند حکمی الهی از خودش بدهد. چون حاكم واقعی کسی است كه علم مطلق و آگاهی همه جانبه به ملاك های دنیا و آخرت داشته باشد. به علاوه اگر به دستور او عمل نشود بتواند عتاب و عقاب كند. بنابراین فقط خداست که می تواندحکم و دستوری را بر بندگان واجب کند. پس عقل چراغ هدایت و روشن کننده راه در مسیر فهم دین است.

عقل می تواند در شناخت و آگاهی نسبت به دین قدم بردارد. در نتیجه علم در محکم شدن ایمان ثأتیر به سزایی دارد. از این رو بین علم و ایمان صحیح، تلازم برقرار است. یعنی علم و ایمان از هم جدا نیستند و مثل دو تا برادر دوقلو به یکدیگر وابستگی کامل دارند. گویی علم و ایمان دو بالند که انسان را بالا می برند.

همان طور که پرنده با یک بال نمی تواند پرواز کند انسان هم بدون علم و ایمان از صعود باز می ماند. بر همین اساس، در بسیاری از متون دینی، ایمان و عبودیت افراد در گرو آگاهی و علم آنها قرار داده شده است؛ مانند:

«إنّما یخشی الله من عباده العلماء»(1)؛ به درستی که از بندگان خدا، فقط عالمان هستند که از خداوند سبحان خشیت دارند.(در مقابل او خاضعند.)

 همچنین در حدیث است که:

«ما آمن المؤمن حتی عقل.»(2)؛ مؤمن تا هنگامی که تعقل نکند ایمان نمی‏آورد.

 از سوی دیگر در برخی از متون دینی، مرتبه ایمان و عبودیّت در گرو رتبه علم و آگاهی افراد دانسته شده است؛ مانند:

«المتعبّد بغیر علم کحمار الطّاحونة یدور و لا یبرح من مکانه.»(3)؛ عبادت‏کننده بی‏علم به الاغ دوّار آسیاب می‏ماند که دور می‏زند و راه به جایی نمی‏برد.

 همین طور امیر المؤمنین علی(علیه السّلام)  فرمودند:

«ینبی‏ء عن قیمة کل امرئ علمه و عقله»(4)؛ از ارزش و قیمت هر کس علم و عقل او خبر می‏دهد.

 و نیز در جای دیگر:

«علی قدر العقل یکون الدین»(5)؛ دین هر کس به مقدار عقل اوست. (6)

 در اهمیت و اعتبار عقل و تفکر همین بس که در قرآن کریم بارها در آیات گوناگون به اندیشیدن در مسائل مختلف و آیات الهی توصیه شده است.

در یك جا می فرماید:

« و أنزلنا إلیك الذّكر لتبیّن للنّاس ما نزّل الیهم و لعلّهم یتفکّرون » (سوره نحل، آیه 44)

معنای، آیه شریفه این است: « ما قرآن را به سوی تو نازل كردیم تا بیان كنی برای مردم آن چه به آنان نازل شده، باشد كه آنان تفكر كنند.»

در جایی دیگر می فرماید:

«...و تلك الامثال نضربها للنّاس لعلّهم یتفکّرون » (سوره حشر، آیه 21)

خدای بزرگ می فرماید: « این مثل ها را برای انسان ها بیان می كنیم، باشد كه آنان اهل فكرت باشند و در آنها تفكر نمایند.»

قرآن كریم در زمینه تعقل می فرماید:

« انّا أنزلناه قرآناً عربیّاً لّعلّکم تعقلون » (سوره یوسف، آیه 2)

یعنی: « این قرآن كریم را ما به صورت كتاب عربی فرستادیم، باشد كه شما (با تعلیمات آن) عقل و هوش بیابید و معارف آن را تعقل كنید.»

در آیه ای دیگر در عظمت و شرافت قرآن می فرماید:

« لقد أنزلنا الیكم كتاباً فیه ذكركم أفلا تعقلون » (سوره انبیاء، آیه 10)

همانا ما به سویتان كتابی كه مایه شرافت و عزت شما است، فرستادیم. آیا نباید در این كتاب بزرگ تعقل كرده و حقایق آن را فهم كنید.

در آیه نورانی دیگری، سیر تكاملی جسم انسانی را تشریح می كند و آن گاه می فرماید، در این ها تعقل كنید.

« هو الذی خلقكم مّن تراب ثمّ من نّطفة ثمّ من علقة ثمّ یخرجكم طفلاً ثمّ لتبلغوا أشدّكم ثمّ لتكونوا شیوخاً و منكم مّن یتوفّی من قبل و لتبلغوا اجلاً مّسمّی و لعلّکم تعقلون »

(سوره غافر، آیه 67)