مذهبی فرهنگی

امام خمینی رحمه الله حدود پانزده سال به تدریس فلسفه اشتغال داشته است، اما هیچ كتاب یا رساله مستقلی در این موضوع ننگاشته است. و در عرفان نظری كم تر تدریس داشته، و بلكه هیچ درس رسمی به عنوان عرفان از ایشان سراغ نداریم، ولی كتاب های متعدد و فراوانی در این موضوع به رشته تحریر درآورده است. بنابراین فلسفه و عرفان امام خمینی رحمه الله از جهت تدریس و تألیف متعاكس می باشند. اما در فقه و اصول مجمع البحرین بوده هم تدریس و هم تألیف دارد. در این جا توضیح كوتاهی پیرامون هر یك از آثار عرفانی امام خمینی رحمه الله بیان می كنیم:

ا. شرح دعای سحر. این كتاب در سال 1347 ق. تدوین شده است. امام خمینی رحمه الله هنگامی كه 27 ساله بود اولین اثر عرفانی خود را كه حكایت از نبوغ و ذوق سرشار عرفانی او بود، در قالب شرح دعای مباهله(1) كه دارای اسم اعظم و تجلّی أتم است، بیان كرد.

اهمیت این دعا در آن است كه صحبت از حور و غلمان و خوردن و آشامیدن و شكمبارگی نداشته، و تنها صحبت از اسمای حسنای الهی است. امام خمینی رحمه الله در شرح خود بر این دعا به بحث از وقوع تفاضل بین اسمای الهی پرداخته است؛ چیزی كه در سراسر این دعا مشهور است. ثانیاً نفی و استهلال همه اسماء در احدیت جمع دومین شاخصه این كتاب است، كه هر فقره ای از فقرات دعا به آن اشاره دارد. ثالثاً داعی و سالك باید به هر دو، نظر داشته از طرفی تفاضل را در مقام واحدیت ببیند و از طرفی همه آن ها را مستهلك در مقام احدیت مشاهده كند.

ضمناً چون این كتاب اولین اثر عرفانی امام است، رنگ فلسفی و صبغه برهانی آن بر مطالب ذوقی و عرفانی غلبه دارد. كاملاً به عكس كتاب «آداب الصلاة» كه از آخرین آثار مكتوب عرفانی اوست و كمتر رنگ و بوی فلسفه در آن مشاهده شده و عرفان خالص و محض ذوق و كشف و شهود است.

مقدمه

عرفان به نظری و عملی تقسیم شده امام خمینی رحمه الله معتقد است كه:

عرفان نزد امام خمینی رحمه الله عبارت است از: «علم به كمال جلاء و كمال استجلاء» و كمال جلاء یعنی ظهور حق در مرآة اتَم، و كمال استجلاء یعنی شهود حق خود را در آن مرآة. و در جای دیگر كمال استجلاء را این گونه معنا كرده است: «شهود حق، نفس خود را به اسم جامعش در مرآة اتَم - كه همان انسان كامل باشد - را كمال استجلاء گویند.»(2)

آنچه گذشت تعریف عرفان نزد امام بود. امّا ابن سینا معتقد است كسی كه دائماً فكرش متوجه قدس حبروت باشد «عارف» نامیده می شود، ولی حضرت امام معتقد است كه: «عارف كسی است كه قلب خود را پذیرای هر صورتی كه محبوب بر او وارد سازد، قرار دهد و هیچ فعلیت و صورتی جز آن را طلب ننماید.»(3)

عارف كامل میرزا محمّدعلی شاه آبادی (متوفی 1292 ش) تأثیر بسیار زیادی بر شخصیت عرفانی حضرت امام داشته است. امام خمینی رحمه الله فرزند روحانی و عرفانی مرحوم شاه آبادی است و ابعاد مختلف عرفانی، سیاسی، اجتماعی روح او مرهون ارتباط با آیة الله شاه آبادی و اثرپذیری از اوست. مرحوم شاه آبادی عرفان را با سیاست عجین كرده و سر درس از رضا خان به «چار وادار» تعبیر می نموده است.

ضمناً به شخصیت آیةالله شیخ محمّدرضای اصفهانی صاحب «وقایة الاذهان» نیز باید اشاره نمود، كه امام خمینی رحمه الله مدتی زانوی ادب شاگردی در برابر او به زمین زده است.

حضرت امام در مبحث غنای «مكاسب محرمه» خود از او به عظمت یاد می كند. مرحوم اصفهانی در عین تبحّر در فقه و اصول، به مباحث و مشكلات علمی عصر خود كاملاً وافق بود و به همین جهت كتابی به عنوان «نقد فلسفه داروین» نوشت.

یکی از دلنشین ترین لحظات برای یاران امام خمینی ،زمانی بود که کتاب "سرالصلوه "امام "قدس سره"منتشر شد .

این محتوای کتاب نبود که در نظر اول از خوانندگان دلبری می کرد گرچه کتب در نوع خویش حاوی نکات بدیعی بود .بلکه سر دلبری کتاب در مقدمه آن بود.در مقدمه امام خمینی این کتاب را به مرحوم سید احمد ،پسرشان هدیه کرده بودند.آخر نمی دانید در آن روزها یاران امام خودرا فرزندان او می داستند لذا تلاش می کردند هر روز مطلب تازه ای از او ببیاموزند ورو بسوی خدا بشتابند.حضرت علی (علیه السلام)در نهج البلاغه می فرماید:پیامب هرروز برای من علمی از هدایت برافراشته می ساخت.بنابراین امیر مومنان(علیه السلام)نیز نامه 31رابه امام حسن (علیهالسلام)هدیه فرمود.در نتیجه  این مقدمه  ،یک مقدمه معمولی نبود بلکه بخشش میراثی ماندگار به تمامی آزادگان جهان اسلام بود.مانیز درآستانه سالروز درگذشت امام خمینی(قدس سره)این گنجینه انسان ساز را برای تمامی فرزندان خمینی رونمایی می کنیم .

بسم‏الله الرحمن الرحیم

الحمدالله و الصّلاة و السّلام علی رسول‏الله صلّی‏الله علیه وآله

وصیتی است ازپدری پیر که عمری را با بطالت و جهالت گذرانده، و اکنون به سوی سرای جاوید می‏رود با دست خالی از حسنات و نامه‏ای سیاه از سیّئات، با امید به مغفرت‏الله- و رجاء به عفو‏الله است- به فرزندی جوان که در کشاکش با مشکلات دهر، و مختار در انتخاب صراط مستقیم الهی ( که خداوند به لطف بیکران خود هدایتش فرماید) یا خدای ناخواسته انتخاب راه دیگر ( که خداوند به رحمت خود از لغزش‏ها محفوظش فرماید).

سید عبدالحسین شرف‌الدین سال 1290 هجری قمری در كاظمین متولد شد. پدر و مادر او از سادات جلیل‌القدر بودند. پدر، سید یوسف شرف‌الدین و مادر، بانو زهرا صدر، دختر آیة‌الله سیدهادی صدر و خواهر سیدحسن صدر، عالم دینی معروف و صاحب كتاب تاسیس‌الشیعه لعلوم‌الاسلام بود.

چنان‌كه در كتاب الكلمة الغراء آمده است، نسب وی با 31 واسطه به ابراهیم‌المرتضی، فرزند امام هفتم، حضرت موسی‌بن جعفر(ع) می‌رسد.

 شرف‌الدین هنوز یك ساله بود كه پدرش تصمیم گرفت برای تحصیل به نجف اشرف مهاجرت كند، لذا وی نیز به همراه پدر و مادر راهی این شهر شد. وی شش ساله بود كه برای تعلیم و تحصیل قرآن به مكتب‌خانه رفت. اما این شروع تحصیل دیری نپایید، زیرا با پایان تحصیلات پدر در نجف و كسب اجازه اجتهاد از عالمان بزرگ وقت، شرف‌الدین نیز به همراه پدر به ترك عراق و بازگشت به زادگاه اجدادی خود (جبل عامل) مجبور شد. سیده زهرا صدر(مادر شرف‌الدین) با رفتن او به جبل عامل موافق نبود و بیشتر علاقه‌مند به ادامه تحصیل او در نجف بود، اما پدر نپذیرفت كه از فرزند جدا شود. از این‌رو قرار شد شرف‌الدین مقدمات علوم دینی را در جبل عامل و نزد پدر به پایان برساند و سپس برای ادامه تحصیل و رسیدن به مراحل بالاتر و عالی‌تر علوم دینی به نجف بازگردد.

شرف‌الدین در هشت‌ سالگی به «عامله» رفت و تا بیست سالگی در این شهر نزد پدر به تحصیل پرداخت. او در كنار پدر، ادبیات عرب و سطوحی از فقه و اصول و كتاب‌های نجاةالعباد، المختصرالنافع فی فقه‌الامامیه و شرایع‌الاسلام را به خوبی فرا گرفت. در همین سال‌های حضور در عامله بود كه با دختر عموی خود در سال 1307 هجری قمری پیوند زناشویی بست. او پس از گذشت سه سال، یعنی در سال 1310 هجری قمری به اتفاق مادر، همسر و برادرش برای ادامه تحصیل از جبل عامل خارج و رهسپار عراق شد.

مرحوم آخوند علی بن ابراهیم معصومی معروف به آخوند ملا علی همدانی در سال 1312 هجری قمری در روستای وَفس از توابع همدان به دنیا آمد و در اوایل جوانی به همدان رفت و نزد اساتید و علمای آنجا صرف و نحو ، معانی و بیان و سطوح  فقه و اصول را آموخت ، سپس برای تكمیل مراتب علمی به حوزه علمیه تهران رفت و حدود پنج سال نزد اساتیدی چون میرزا مهدی آشتیانی و به ویژه آخوند ملا محمد هیدجی كسب فیض كرد و كاملاً تحت تاثیر معنویات و جذبات روحی آن حكیم قرار گرفت . با ورود مرحوم حایری یزدی به قم ، ایشان نیز به آن شهر عزیمت و از محضر آن عالم بزرگ استفاده نمود و در همان حال به تدریس شرح لمعه مشغول بود .

 در سال 1350 هجری قمری بنا به تقاضای مردم همدان به آن دیار عزیمت كرد ، ایشان بسیار فعال و پر مطالعه بود و به خاطر داشتن ویژگی ها و محاسن اخلاقی و علمی  در مدت كوتاهی محبوب خاص و عام گردید  . وی همواره طلاب را به تهجد تشویق می نمود . آخوند ملاعلی معصومی همدانی به جهت شخصیت روحانی والای خود ملجأ مبارزان خطه همدان بود به طوری كه با درگذشت وی در 31 تیر سال 1357 شهر همدان شاهد تظاهرات گسترده ای علیه رژیم پهلوی بود .

یكی از درخشان ترین ابعاد زندگی ایشان ، بیش از 60 سال تربیت عالمان و دانشمندانی چون حضرات آیات سید رضا بهاءالدینی ، حاج میرزا حسین نوری ، دكتر محمد مفتح ، حاج سید مصطفی هاشمی و سید محمود طالقانی بود. از آثار و خدمات این بزرگوار بازسازی مدرسه علمیه آخوند به عنوان مهم ترین حوزه علمیه غرب كشور ، انتشار مجله پیك اسلام ، تأسیس كتابخانه عمومی غرب در همدان و تالیف 15 اثر بوده است. آخوند در سال 1324 هجری شمسی كتابخانه غرب را به كمك مردم برای استفاده طلاب علوم دینی در یك منزل مسكونی بنیانگذاری و به تدریج منابع قابل توجهی برای آن تهیه نمود .

این كتابخانه با 15 هزار نسخه كتاب چاپی ، هزار نسخه چاپ سنگی و سه هزار نسخه خطی با مرور زمان  به یكی از بهترین كتابخانه های غرب ایران تبدیل شد .

آن بزرگوار در زمان حیات خود می خواست كتابخانه را زیر نظر مدیریت آستان قدس درآورد كه اجل مهلت نداد و این نیت خیر خواهانه با همت حضرت آیت الله غیاث الدین طه محمدی نماینده محترم ولی فقیه و امام جمعه همدان در دست پی گیری است . ساختمان كتابخانه با تلاش حضرت آیت الله موسوی امام جمعه محترم سابق و با مساعدت نیكوكاران و نیز دولت خدمتگزار در زمینی به مساحت 400 متر مربع و زیر بنای 2000 متر مربع نوسازی شده است و اقدامات عمرانی كتابخانه در شرف اتمام است . خداوند روح آن عالم ربانی را غریق دریای رحمت خود گرداند.

تهیه: مرتضی رستمی

آیت‌الله سید محسن طباطبائی حكیم از فقها و مراجع بزرگ مجاهد شیعه عراق در قرن چهاردهم هجری در 1306 ق در شهر نجف اشرف به دنیا ‌آمد. پدرش حاج سید مهدی حكیم مرجع تقلید شیعیان بنت جُبَیْل لبنان بود. در هفت سالگی پدرش را از دست داد و برادرش سیدمحمود، سرپرستی او را بر عهده گرفت و به تعلیم و تربیت وی اقدام كرد. دروس مقدمات و مبادی فقه و اصول را خواند و در بیست و چند سالگی در درس خارج علما و مدرسان بزرگ حاضر شد و در حوزة علمیه نجف درخشید.