مذهبی فرهنگی

محسن ایزدى

بدون شك واقعه غدیر نقش سرنوشت‏سازى در تعیین مسیر آینده اسلام داشته است. واقعه‏اى كه طى آن پیامبر اسلام، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، مهمترین مأموریت خود را به انجام رساندند. مأموریتى كه انجام آن مساوى بود با تبلیغ تمام رسالت و كوتاهى در مورد آن به منزله از بین رفتن زحمات چندین ساله پیامبر اكرم و بى نتیجه ماندن فداكاریهاى مسلمانان صدر اسلام محسوب مى‏شد.
مأموریتى كه در آن پیامبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، بطور رسمى جانشین خود را انتخاب كردند و باعث یأس و ناامیدى مخالفان اسلام شدند.
واقعه غدیر از جهات مختلفى قابل تأمل و بررسى است و یكى از نكاتى كه لازم است در مقطع كنونى مورد بررسى دقیق قرار گیرد پاسخگوئى به پرسشها و شبهاتى است كه در این خصوص مطرح شده است.

پرسشها و اشكالاتى كه در مورد حدیث غدیر مطرح شده است دو گونه است: یكى اشكالات و پرسشهایى كه در مورد اصل صدور حدیث از پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، مطرح شده است و دیگر اشكالات و پرسشهایى كه در مورد دلالت حدیث (بر نصب على، علیه‏السلام، به ولایت) مطرح شده است.
در اینجا به بررسى برخى از این پرسشها و انتقادات مى‏پردازیم:

پرسش اول:
اگر حدیث غدیر واقعیت داشت پس چرا از میان آن جمعیت انبوهى كه در مراسم حجةالوداع شركت كرده بودند تنها 110 نفر از صحابه پیامبر آنرا نقل كرده‏اند؟1

جواب:
اولاً، گروه زیادى از مسلمانان كه اهل مدینه نبودند، در جحفه از پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، جدا شدند و بنابراین نقلى از آنهادر تاریخ ثبت نشده است.
ثانیاً، بسیارى ازكسانى كه در سفر حجةالوداع شركت داشتند اهل نقل روایت و كتابت نبوده‏اند و راویانى كه این حدیث را نقل كرده‏اند بطور كلى كسانى هستند كه احادیث دیگر پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در اصول و فروع را نقل كرده‏اند. خلاصه تمام كسانى كه اهل حل و عقد شمرده مى‏شوند، و از اكابر اصحاب پیامبر مى‏باشند این حدیث را نقل كرده‏اند و كمتر واقعه‏اى به اندازه واقعه غدیر خم راوى دارد.
ثالثاً، با توجه به مخالفت شدید با امامت على، علیه‏السلام، و عداوت و بغض نسبت به ایشان، بخصوص در اوائل حكومت بنى‏امیه، انگیزه‏هاى زیادى براى كتمان این حدیث وجود داشته است؛ بطورى كه ضبط همین مقدار (تعداد 110 نفر) نیز از امور خارق‏العاده محسوب مى‏شود.
خلاصه انتشار این حدیث با سیاستهاى خلفاى جور در تضاد بوده لذا به هر وسیله از نقل آن جلوگیرى به عمل مى‏آورده‏اند.

پرسش دوم:
چرا با وجود آنهمه تاكید پیامبر اكرم، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در روز غدیر نسبت به ولایت على، علیه‏السلام، و برگزارى مراسم بیعت با آن حضرت و تبریك مردم و اكابر اصحاب پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، به امیرالمومنین هنوز بیش از هفتاد روز از آن واقعه نگذشته بود كه مردم همه چیز را فراموش كرده و حدیث پیامبر پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، هیچ نگرانى نسبت به زمان حیات خود ندارند و تمام نگرانى او از آینده اسلام است؛ زیرا كسى كه مى‏گوید: »من بزودى از میان شما خواهم رفت« پیداست كه در صدد تعیین جانشین براى خویش است و براى آینده برنامه‏ریزى مى‏كند.

جواب:
غالبا در هر جامعه‏اى عده انگشت‏شمارى هستند كه سرنوشت جامعه را رقم مى‏زنند و معمولا توده مردم تابع آنها هستند و كمتر از خود رأى مستقلى دارند.
پس از رحلت پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله،كسانى كه به عنوان اكابر صحابه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، شناخته مى‏شدند؛ با توجه به اوضاع بحرانى آن زمان، مصلحت جامعه اسلامى را چنین تشخیص دادند كه از وصیت پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، در مورد على، علیه‏السلام، صرف‏نظر كنند و »رأى« را بر »نصّ« مقدم دارند. لذا باعجله با ابوبكر بیعت كرده و توده مردم هم از آن تبعیت كردند. عده‏اى هم كه با اینكار مخالف بودند در مقابل عمل انجام شده قرار گرفتند و بخاطر حفظ حكومت نوپاى اسلامى و وحدت میان مسلمان سكوت كردند.
سردمداران حكومت نیز بتدریج به مردم تلقین كردند كه پیامبر، صلّى‏اللَّه‏علیه‏وآله، على، علیه‏السلام، را صرفا معرفى كرده و او را شایسته خلافت دانسته نه اینكه آن حضرت را به خلافت نصب كرده باشد.

ارسال به

ولایت مطلقه‌ای که در تعابیر مختلف قرآن کریم آمده، از آن بشری است که عالم در پرتو آن وجود مقدس آفریده شده، و علت غایی همه موجودات، به شمار می‌آید. در هر ذره ای که در کون و مکان، و آسمان‌ها و زمین آفریده شده، رشحات رحمت وجود اقدس آن انسان کمال یافته می‌شود. وجودی که علت آفرینش همه انسان‌ها, افلاک و املاک است و آسمان‌ها و زمین در پرتو وجود او آفریده شده‌اند. همو که خداوند او را به « لولاك لما خلقت الأفلاك؛ اگر تو نبودی، افلاك را نمی‌آفریدیم» و«خلقتك لأجلی و خلقت الخلق لك؛ تو را برای خودم و دیگر مخلوقات را برای تو آفریدم.» مفتخر نمود. همان وجود مقدسی که وقتی ملائک آفریده شدند شناختش را با شناخت خداوند متعال عجین دیدند. حضرت آدم(ع) نیز وقتی در اولین لحظات پس از خلقت، چشمانش را باز نمود اول چیزی که دید نور، آن وجود مقدس بود.

این وجود مقدس اولی به نفس جمیع موجودات، و ولایت او ولایت الله است. دوستی و ولایت او بر همه واجب است و مقرون به دوستی خدا. طاعت و بیعت او طاعت و بیعت خداست. نه تنها شناخت او شناخت خداست که در ابتدا باید خداشناس بود تا بتوان نبی‌شناس شد. پس از طیّ این دو مرحله نیز می‌توان امام را شناخت:
اللّهم ّعرّفنی نفسك فإنّك إن لم تعرّفنی نفسك لم أعرف نبیّّّك؛
خدایا خودت را به من بشناسان، که اگر خودت را به من نشناسانی، پیامبرت را نخواهم شناخت؛
اللّهم ّعرّفنی رسولك فإنّك إن لم تعرّفنی رسولك لم أعرف حجتّک؛
خدایا رسولت را به من بشناسان که اگر رسولت را به من نشناسانی، حجتت را نخواهم شناخت؛
اللّهم ّعرّفنی حجتّك فإنّك إن لم تعرّفنی حجتّك ضللت عن دینی.
خدایا حجتت را به من بشناسان که اگر حجتت را به من نشناسانی، در دینم گمراه می‌شوم.
بر این اساس باید اول خدا و قدرت او, اراده, علم،  جود, کرم, صفات جلال، جمال، همة صفات رحمت،  عظمت, جود، جبروتش را شناخت، و پس از آن به سراغ  درک این معنا برویم که ولیّ مطلق ما ـ پیامبر اکرم(ص) ـ افضل رسل، کامل‌ترین انسان‌ها، خلق اول و آینة جمال و کمال حضرت احدیت است.

اگر بنا بود ما از طریق بشری به پیامبر و امام و خدا معرفت پیدا کنیم، محصول عملمان عبث و بیهوده بود و اعتقاداتی خلاف واقع پیدا می کردیم. بشر قابلیت آن را ندارد که معیار و میزان امور شود. انسان همان موجودی است که خداوند متعال ـ خالق او ـ در قرآن‌كریم از این آفریده‌اش با عناوینی نظیر ظلوم، جهول، کنود، عنود، نادان، مفسد، سفاک و خون‌ریز، لجوج، و  اهل مجادله و دعوا یاد کرده است. چنین موجودی به خودی خود نمی‌تواند درک کند که ولایت امام، ولایت الله است و یارای آن را ندارد که صفات، حرکات و سکنات او را درک کند. او نمی‌تواند بفهمد علم، قدرت، اراده، جلالت و عظمت او به چه اندازه است، و نفسیات و ملکات او در چه حد و منزلتی است. اگر بشر بخواهد مبنا قرار بگیرد، نتیجه‌اش همین شرایط آکنده از ظلم،  تباهی، گمراهی‌ و دهن کج کردن‌ به امام(ع) می‌شود که می‌بینیم. این‌ها همه‌اش به خاطر این است که ما برای خودمان اعتبار قائل شده‌ایم، خودمان را آدم فرض کرده‌ایم، و روی خود تا این حد حساب کرده‌ایم که من هرچقدر می‌دانم امام هم باید همان قدر بداند و هر قدر که من آدمم امام هم باید همان قدر آدم باشد. برای همین است که اگر امام در میان ما هم ظاهر بشود، او را نمی‌شناسیم .

خیلی عجیب است باید اول خدای قادر دارای عظمت، جلال، کبریا، قدرت و... را شناخت، صفاتش را خوب درک کرد، و بعد سراغ سفیرش رفت، که او فرستاده‌ای به سوی ماسوی الله دارد که به هیچ زمان و مکانی محدود نمی شود . تمام انبیای پیش از خود را استخلاف کرده است. باید برای خدا همچون سفیری فرض کرد که هم بر اندام حکومت الهی راست آید و هم لکه ننگ و عار برای خداوند به حساب نیاید.

ولایت خداوند، ولایتی  مطلقه است که  در تمام موجودات جریان دارد . هیچ جنبنده و متحرک، نبات و جماد، و مخلوق و حتی ذره‌ای از آفریدگان خداوند نیست که مشمول این عنایت نباشد. تمام ملائک بر ولایت محمد و آل محمد(ص) مباهات می کنند. این ولایت و حکومت در مرتبه بعدی نامش نبوت و گاه رسالت می شود.

رسالت، نبوت و امامت، همه عین ولایت‌اند. تنها تفاوت میان رسول خدا(ص) و علی بن ابی طالب(ع) منصب بالاتری است که رسول اکرم(ص) داشته اند.  ایشان همیشه می فرمودند:

علیٌ منیّ بمنزلة هارون من موسی إلّا
أنّه لا نبیّ بعدی.
[جایگاه] علی، نسبت به من نظیر [جایگاه] هارون نسبت به موسی است، جز آن كه بعد از من پیامبری نخواهد بود.
[هارون خلیفه و وزیر موسی(ع) بود.]

ایشان ـ پیامبر و علی(ع) ـ هر دو ولیّ مطلق خدا بوده اند و اولی به نفس مخلوقات. با این حال علی بن ابی طالب(ع) نسبت به مقام بالاتر رسول خدا(ص) در برابر ایشان اظهار خضوع می کردند.
روایات زیادی در کافی و غیر آن داریم که گفته‌اند، غیر از رسول و نبی که به آن‌ها وحی می‌شود، امام هم «مُحدَّث» است. محدّث به کسی می‌گویند که ملک با او حرف می زند و او ملک را نمی بیند. ملک مطلب را در گوش محدث بیان می‌کند، و یا آن را به قلب او القا می‌کند. دوازده امام ما (ع) و حضرت فاطمه صدیقه، اُم‌ ّالائمة النجباء أم أبیها ـ صلوات الله علیها و علی ابیها و بعلها و بنیها ـ این صفت را داشتند و هیچ کس جز ایشان چنین مقامی نداشته است. این تعبیر را به خصوص در زیارات حضرت زهرا(س) می‌توانید ببینید.

ارسال به

ماهنامه موعود شماره 78

ارسال به